Emmy Noether và điều vô hình giữ cho mọi sự nên một

Gabriella Greison - 13 tháng 2 năm 2026

Mỗi khi chúng ta nói về sự bảo toàn năng lượng, về một vũ trụ không tan rã giữa những đổi thay, là chúng ta đang nói về một người phụ nữ đã sống như thể chân lý không cần đến những tràng pháo tay.

Emmy Noether sinh năm 1882 và qua đời năm 1935. Bà là một nhà toán học, một trong những trí tuệ vĩ đại nhất của thế kỷ XX, dù trong một thời gian dài chính thế kỷ ấy đã giả vờ như không nhìn thấy bà. Hôm nay, khi chúng ta nói rằng các định luật bảo toàn là trung tâm của vật lý hiện đại, nghĩa là chúng ta đang sống bên trong định lý của Emmy Noether.

Cần phải nói điều này thật rõ ràng, bởi tầm vóc khoa học của bà thật choáng ngợp: bà chứng minh rằng với mỗi tính đối xứng của tự nhiên đều tương ứng một đại lượng được bảo toàn. Nếu thời gian có tính đối xứng, năng lượng được bảo toàn. Nếu không gian có tính đối xứng, động lượng được bảo toàn. Nếu các định luật không đổi khi ta quay hệ quy chiếu, thì mômen động lượng được bảo toàn.

Nói cách khác: thế giới không phải là một hỗn mang mỗi sáng lại bắt đầu từ con số không. Có một điều gì đó vẫn còn.

Nhưng để hiểu Noether cách trọn vẹn, không chỉ cần biết bà đã khám phá điều gì, mà còn phải nhìn cách bà đã sống. Là phụ nữ, là người Do Thái, là thiên tài – trong một đại học Đức vốn không dành chỗ cho phụ nữ. Suốt nhiều năm, bà giảng dạy không lương, không chức danh, không được công nhận chính thức. Khi bà phát biểu, nhiều khi tên bà không được ký.

Khi bà khám phá điều gì, có người khác đứng ra trình bày thay. Và khi cuối cùng bà được nhìn nhận, thì đã quá muộn: chủ nghĩa Quốc xã buộc bà phải lưu vong sang Hoa Kỳ, nơi bà qua đời không lâu sau đó.

Đây không chỉ là một tiểu sử bất công.
Đó còn là nơi khởi sinh một chiều kích thiêng liêng.

Emmy Noether không nói về Thiên Chúa. Không viết sách tôn giáo. Không để lại những lời tuyên xưng đức tin. Thế nhưng toàn bộ cuộc đời bà được xuyên suốt bởi một câu hỏi mang chiều sâu tâm linh: điều gì còn lại khi mọi sự đổi thay?

Công trình toán học của bà là một câu trả lời thầm lặng cho câu hỏi ấy. Trong một thế giới chối bỏ mình, bà đi tìm điều không lệ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài. Trong một hệ thống loại trừ mình, bà khám phá những định luật có giá trị luôn luôn. Ở mọi nơi. Cho mọi người. Kể cả những ai không có tiếng nói.

Ở đây, tôi dừng lại nơi bà. Vì tôi thấy nơi Noether một linh đạo không đòi chỗ đứng, nhưng kiến tạo nền móng. Một linh đạo không kêu gào, nhưng nâng đỡ. Không vỗ về, nhưng chống đỡ.

Noether không tìm ý nghĩa trong lời nói. Bà tìm trong cấu trúc. Trong sự nhất quán sâu xa của thực tại. Trong sự trung thành của các định luật với chính mình.

Và với tôi, đó là một hành vi đức tin triệt để: tin rằng có một trật tự không lệ thuộc vào sự công nhận của con người.

Có điều gì đó thật xót xa trong cuộc đời bà. Emmy Noether biết mình là một thiên tài. Bà không phô trương, nhưng bà biết. Thế nhưng bà chấp nhận ở bên lề. Không phải vì cam chịu, nhưng vì điều bà yêu mến lớn hơn sự công nhận.

Bà yêu chân lý toán học. Bà yêu sự kiện rằng, dù không ai nhìn thấy, nó vẫn vận hành.

Nơi bà, tôi thấy một linh đạo của sự bền vững. Của điều vô hình giữ cho mọi sự nên một. Của chân lý rằng điều thực sự quan trọng thường không gây tiếng vang. Không phô bày. Nhưng nếu lấy nó đi, thế giới sẽ sụp đổ.

Vì thế hôm nay, mỗi khi chúng ta nói về năng lượng được bảo toàn, về những định luật vẫn còn hiệu lực, về một vũ trụ không tan rã giữa đổi thay, là chúng ta đang nói về bà.

Về một người phụ nữ đã sống như thể chân lý không cần đến những tràng pháo tay.

Và giờ đây, tôi để lại cho bạn vài câu hỏi. Đơn sơ. Trực diện. Rất người:

Có điều gì trong cuộc đời bạn nâng đỡ bạn, dù không ai thấy?
Bạn đã bao giờ cảm nhận rằng điều bạn làm không đổi thay thế giới ngay tức khắc, nhưng đang giữ cho nó khỏi tan rã?
Bạn đã từng trung thành với điều gì đó, ngay cả khi nó không đem lại cho bạn sự công nhận?