Nền đạo đức duy nhất có thể cứu con người

Trong một bài suy tư triết học và thần học sâu sắc, Francesco Cicione phân tích những nghịch lý lớn của thời đại hiện nay: sự giàu có chưa từng có nhưng bất công ngày càng lớn, tri thức bùng nổ nhưng con người lại đánh mất sự khôn ngoan. Theo tác giả, căn nguyên của cuộc khủng hoảng nằm ở việc nhân loại đã tách rời lý trí khỏi Minh Triết đích thực, và chỉ nơi Đức Kitô — Ngôi Lời nhập thể — con người mới tìm lại được nền đạo đức chân thật cùng ý nghĩa tối hậu của lịch sử.

Francesco Cicione

Có rất nhiều nghịch lý trong thời đại hôm nay. Vô số. Có lẽ là vô tận.

Mọi thời đại đều mang trong mình những mâu thuẫn riêng. Nhưng thời đại chúng ta, nếu suy nghĩ kỹ, đã biến chính sự mâu thuẫn thành một hệ thống. Một hệ thống gây tha hóa. Một hệ thống ngột ngạt.

Chúng ta đã nâng điều từng bị xem là gương xấu suốt hàng ngàn năm thành chuẩn mực. Chúng ta biến điều ngoại lệ thành bình thường, biến lệch lạc thành phương pháp, biến sự trượt dốc thành định mệnh.

Trong số vô vàn nghịch lý ấy, có hai điều đặc biệt đáng để nhìn thật lâu, bởi chúng nói lên rõ hơn mọi phân tích về vị trí hiện tại của nhân loại — và cả nguy cơ chúng ta có thể không còn đường quay trở lại.

Nghịch lý thứ nhất: giàu có chưa từng có, bất bình đẳng cũng chưa từng có

Chưa bao giờ trong lịch sử nhân loại, của cải vật chất được tạo ra nhiều như hôm nay. Chưa bao giờ thế giới đạt mức sung túc rộng lớn đến vậy. Nạn đói, dịch bệnh, tỷ lệ tử vong trẻ em hay nạn mù chữ chưa từng được kiềm chế mạnh như hiện nay.

Đó là sự thật, không phải ý kiến chủ quan.

Thế nhưng cũng chưa bao giờ nhân loại chứng kiến những khoảng cách giàu nghèo khủng khiếp như thế.

Chỉ vào thời kỳ đế quốc thực dân cực thịnh — khi hơi nước chinh phục các lục địa và vàng bạc thuộc địa đổ về các ngân hàng Luân Đôn hay Paris — thế giới mới từng chứng kiến một sự chênh lệch lớn như vậy. Đó là thời của những ông trùm thép và dầu mỏ, của các đế quốc tưởng như không bao giờ lụi tàn, của những tầng lớp tư sản săn mồi độc quyền hóa tiến bộ.

Ngày nay, chúng ta đang quay trở lại thời ấy, nhưng với một khác biệt mang tính quyết định.

Không còn là các đế quốc lãnh thổ thống trị thế giới, mà là những đế quốc công nghệ – tài chính. Những đế quốc phi vật chất nhưng hiện diện khắp nơi. Không cờ xí, nhưng có thương hiệu. Không quân đội, nhưng có thuật toán. Không thuộc địa, nhưng có người dùng.

Một số ít nền tảng kỹ thuật số kiểm soát dòng chảy của tiền bạc, hàng hóa, ngôn từ và cả khát vọng con người. Một nhóm nhỏ phòng thí nghiệm định hình tương lai của trí tuệ nhân tạo, năng lượng và sinh học.

Vận mệnh tài chính, chính trị và công nghệ của nhân loại đang tập trung trong rất ít căn phòng, rất ít bộ óc và rất ít đôi tay.

Đó là sự trở lại của chế độ phong kiến dưới hình thức mới.

Nghịch lý thứ hai: tri thức bùng nổ nhưng sự khôn ngoan biến mất

Chưa bao giờ nhân loại tích lũy nhiều kiến thức như hôm nay.

Thư viện Alexandria lừng danh của thời cổ đại có lẽ cũng chỉ như một giá sách nhỏ nếu đặt cạnh một trung tâm dữ liệu hiện đại. Mỗi người hôm nay đều mang trong túi, trong một thiết bị bằng silicon, gần như toàn bộ kho tri thức đã được ghi lại của nhân loại.

Nhưng đồng thời, chưa bao giờ chúng ta nghèo nàn về sự hiểu biết như hôm nay.

Aristotle từng phân biệt rõ: epistēmē là tri thức lý thuyết; sophia là minh triết biết quy hướng mọi hiểu biết về mục đích tối hậu; còn phronēsis là sự khôn ngoan thực hành, giúp biến minh triết thành hành động nhân đức.

Hai mươi thế kỷ sau, Baruch Spinoza tiếp tục khai triển trực giác ấy khi nói đến scientia intuitiva — cấp độ tri thức nhìn mọi sự “dưới ánh sáng vĩnh cửu”, trong tương quan với nguyên nhân tối hậu là Thiên Chúa.

Đó không còn là tri thức tích lũy, nhưng là tri thức được cư ngụ trong linh hồn.

Con người hiện đại đã quên Aristotle và gạt bỏ Spinoza. Chúng ta dừng lại ở tầng thấp nhất: thông tin. Thậm chí còn thụt lùi từ hiểu biết xuống ý kiến, từ ý kiến xuống tiếng ồn, và từ tiếng ồn xuống khoảng trống.

Chúng ta biết mọi thứ nhưng không còn biết mình là ai.

Ảo tưởng trở thành thần linh

Từ mảnh đất cằn cỗi ấy mọc lên một trong những triệu chứng đáng kinh ngạc nhất của thời đại: chủ nghĩa “Extropian” — niềm tin rằng công nghệ có thể xóa bỏ sự hữu hạn của con người.

Người ta bắt đầu tin rằng ý thức có thể được tải lên hệ thống máy móc, rằng sự sống chỉ là một hiện tượng có thể lập trình, còn cái chết chỉ là một lỗi kỹ thuật cần sửa chữa.

Đó là lời cám dỗ rất cũ của con rắn trong vườn Địa Đàng:

“Các ngươi sẽ không phải chết đâu… các ngươi sẽ nên như những vị thần.” (x. St 3,4-5)

Theo tác giả, đây là cùng một sự lừa dối xưa kia, nay khoác chiếc áo blouse của kỹ sư sinh học.

Con người hôm nay tưởng mình có thể làm mọi sự, nhưng lại không còn biết vì sao phải làm điều ấy.

Căn nguyên của cuộc khủng hoảng: đánh mất Minh Triết

Hai nghịch lý ấy — bất bình đẳng kinh tế và tri thức không còn sự khôn ngoan — thực ra chỉ có một gốc rễ duy nhất: sự thiếu vắng Minh Triết.

Mọi truyền thống cổ xưa đều từng biết đến một sự khôn ngoan nguyên thủy: từ Sophia của người Hy Lạp, ḥokmāh của người Do Thái, prajñā của Ấn Độ cho đến dào của người Trung Hoa.

Đó không phải là tri thức để sở hữu, nhưng là chân lý để sống.

Một sự khôn ngoan đòi hỏi sự hợp nhất giữa trái tim, trí tuệ và hành động; giữa linh hồn với vũ trụ, và vũ trụ với Thiên Chúa.

Nhưng sự khôn ngoan ấy dần bị phá hủy bởi niềm tin tuyệt đối vào lý trí con người tự thân.

Lý trí khi bị tách khỏi nguyên lý tối hậu sẽ tự nuốt lấy chính mình: từ hoài nghi dẫn đến tương đối chủ nghĩa, rồi cuối cùng là hư vô chủ nghĩa.

Đó là thời đại của “hậu sự thật”, của sự dối trá được bình thường hóa và sự ngụy tạo trở thành phong cách sống.

Đức Kitô — Logos nhập thể và nền đạo đức duy nhất

Tác giả khẳng định rằng Minh Triết đích thực không chỉ là kết quả của triết học hay tôn giáo, nhưng trước hết là một “hồng ân”.

Ông trích sách Huấn Ca:

“Đức Khôn Ngoan tự ca tụng mình… ‘Ta phát xuất từ miệng Đấng Tối Cao.’” (x. Hc 24,1-3)

Theo ông, Minh Triết không phải là một loại hiểu biết trong nhiều loại hiểu biết khác. Minh Triết là nền tảng và tiêu chuẩn của mọi hiểu biết.

Và nếu Minh Triết chính là Logos, thì kết luận tất yếu là:

Đức Kitô chính là Logos nhập thể.

“Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời… và Ngôi Lời đã trở nên người phàm.” (Ga 1,1.14)

Chính nơi Đức Kitô chịu đóng đinh mà con người tìm thấy hình ảnh trọn vẹn nhất của mình. Không phải trong tích lũy, quyền lực hay tối ưu hóa công nghệ, nhưng trong hiến trao.

Vì thế, theo tác giả, chỉ có một nền đạo đức thật sự: nền đạo đức mang tính Kitô học.

Mọi hệ thống đạo đức khác — vị lợi, thủ tục, thuật toán, hiệu năng hay chủ nghĩa cá nhân cực đoan — đều thất bại khi đứng trước Thập Giá và Bài Giảng trên núi.

Không có Đức Kitô, sẽ không có sinh thái học đích thực, chỉ còn quản trị tiêu dùng. Không có Đức Kitô, sẽ không có nhân học đích thực, chỉ còn quản lý giống loài. Không có Đức Kitô, sẽ không có đạo đức thật sự.

Tác giả kết luận:

“Không có Thầy, anh em chẳng làm gì được.” (Ga 15,5)

Chỉ khi trở về với Logos nhập thể, với Minh Triết đã dựng lều giữa nhân loại, con người mới có thể chữa lành những nghịch lý của thời đại hôm nay.

https://www.avvenire.it/rubriche/larmonauta/la-sola-etica-possibile_108230