Muôn gương mặt của thánh Phanxicô

Năm 2026, Hội Thánh cùng toàn thể Gia đình Phanxicô trên khắp thế giới long trọng tưởng niệm 800 năm ngày thánh Phanxicô Assisi qua đời (1226–2026). Tám thế kỷ đã trôi qua kể từ khi “người nghèo thành Assisi” trút hơi thở cuối cùng trong bài ca ngợi khen Thiên Chúa, nhưng sức sống thiêng liêng của ngài vẫn không ngừng lan tỏa, tiếp tục đánh động lương tâm Kitô giáo và thế giới hôm nay.

Qua dòng thời gian, thánh Phanxicô đã trở thành một trong những khuôn mặt được yêu mến và được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử Hội Thánh. Hình ảnh của ngài vượt ra ngoài biên giới Kitô giáo, hiện diện trong văn hóa, nghệ thuật, các phong trào xã hội và cả những thao thức toàn cầu về hòa bình, huynh đệ và việc chăm sóc công trình tạo dựng. Tuy nhiên, chính sự phổ biến rộng khắp ấy cũng đặt ra một câu hỏi không thể né tránh: Phanxicô mà chúng ta đang chiêm ngắm hôm nay là Phanxicô nào?

Biến cố kỷ niệm 800 năm không chỉ là dịp để tôn vinh một di sản thiêng liêng lớn lao, mà còn là thời điểm ân sủng mời gọi chúng ta trở về với cội nguồn Tin Mừng của linh đạo Phanxicô. Giữa muôn vàn hình ảnh, diễn giải và sử dụng khác nhau về vị thánh, Hội Thánh và Dòng Phanxicô được mời gọi phân định: đâu là Phanxicô của lịch sử, đâu là Phanxicô của ký ức, và đâu là những khuôn mặt Phanxicô được hình thành từ các nhu cầu và bối cảnh của thời đại.

Chính trong bối cảnh đó, việc suy tư về “muôn gương mặt của thánh Phanxicô” không nhằm làm lu mờ hay giảm giá trị chứng tá của ngài, nhưng giúp chúng ta tiếp cận sâu hơn với con người Phanxicô đích thực: một con người hoàn toàn bị Tin Mừng chinh phục, sống triệt để cho Đức Kitô nghèo khó và chịu đóng đinh, và từ đó mở ra một con đường hoán cải vẫn còn nguyên tính thời sự sau tám trăm năm.

1. Chúng ta thật sự biết gì về thánh Phanxicô?

Thoạt nghe, câu hỏi này tưởng chừng dư thừa. Ai cũng nghĩ mình đã biết Phanxicô thành Assisi: vị thánh của hòa bình, khó nghèo, tình huynh đệ phổ quát; người anh em của muôn loài; khuôn mặt hiền hòa của một Kitô giáo gần gũi với thế giới.

Tuy nhiên, khi trở về với các bản văn và chứng từ lịch sử, ta nhận ra rằng hình ảnh quen thuộc ấy không hoàn toàn trùng khớp với con người lịch sử của Phanxicô. Trong các tác phẩm của ngài, không có một lý thuyết hòa bình theo nghĩa chính trị hiện đại, cũng không có một “chủ nghĩa sinh thái” như ngày nay ta thường hiểu. Càng không có một thái độ khoan dung chung chung, tách rời khỏi đòi hỏi quyết liệt của Tin Mừng.

Phanxicô trước hết là một con người bị Tin Mừng chinh phục. Ngài sống triệt để, nhiều khi gây bối rối, thậm chí làm tổn thương người khác và chính mình. Tình yêu của ngài dành cho thế giới không xuất phát từ sự thỏa hiệp, nhưng từ việc hoàn toàn thuộc về Đức Kitô chịu đóng đinh. Chính vì thế, Phanxicô vừa yêu thế giới nồng cháy, vừa trở nên xa lạ với các tiêu chuẩn của thế gian.

Trong linh đạo Phanxicô, hòa bình, huynh đệ và yêu mến tạo thành không phải là mục tiêu tự thân, mà là hoa trái của đời sống hoán cải Tin Mừng. Phanxicô không bắt đầu từ thế giới để đi tới Thiên Chúa, nhưng từ Thiên Chúa để trở về với thế giới như quà tặng.

2. Một Phanxicô “được viết lại” qua các thời đại

Những khái niệm như hòa bình, bảo vệ môi trường, nhân bản hay khoan dung không phải là những áp đặt sai lạc, nhưng cần được hiểu như những cách diễn giải về sau, nảy sinh trong các bối cảnh lịch sử khác nhau.

Qua thời gian, hình ảnh Phanxicô đã được chọn lọc, giản lược và thích nghi, để đáp ứng các nhu cầu thiêng liêng, văn hóa và xã hội của từng thời đại:

• Phanxicô như nhà cải cách Tin Mừng,

• Phanxicô như thi sĩ của thiên nhiên,

• Phanxicô như nhà cách mạng xã hội,

• Phanxicô như ngôn sứ bất bạo động,

• Phanxicô như bổn mạng của sinh thái học.

Cuốn sách Pensare Francesco. Storia, memoria e uso politico cho thấy rõ rằng Phanxicô của trí tưởng tượng tập thể hôm nay không phải là sự tiếp nối nguyên vẹn của thời Trung Cổ, nhưng là kết quả của một tiến trình kiến tạo lâu dài, đặc biệt từ thế kỷ XIX–XX.

Công trình của Paul Sabatier (cuối thế kỷ XIX) đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi phân biệt giữa “Phanxicô của lịch sử” và “Phanxicô của huyền thoại”. Đây không chỉ là một đóng góp cho ngành nghiên cứu Phanxicô, mà còn phản ánh sự trưởng thành của sử học hiện đại trong Giáo Hội.

3. Phanxicô trong ký ức và đời sống Hội Thánh

Bên cạnh lịch sử, cuốn sách dành nhiều chú ý đến ký ức tập thể: cách Phanxicô được kể lại, cử hành và trình bày trong đời sống Giáo Hội và xã hội.

Các dịp kỷ niệm, lễ hội, thông điệp, tước hiệu bổn mạng, các đại hội hay sự kiện lớn không chỉ tưởng nhớ Phanxicô, mà còn tái cấu trúc hình ảnh của ngài. Phanxicô trở thành một biểu tượng linh động, có thể hiện diện trong giảng thuyết, văn chương, hội họa, truyện tranh và cả truyền thông kỹ thuật số.

Ký ức, vì thế, không phải là một kho lưu trữ trung lập, mà là một tiến trình chọn lọc: điều gì được nhấn mạnh, điều gì bị lãng quên. Chính trong sự chuyển động này mà hình ảnh Phanxicô vẫn sống động, nhưng cũng mang trong mình những mơ hồ và căng thẳng.

Đối với Dòng Phanxicô, thách đố không phải là “bảo tồn một hình ảnh bất biến”, nhưng là trung thành với linh hồn Tin Mừng của Phanxicô, đồng thời phân định cách sống linh đạo ấy trong các bối cảnh mới, mà không đánh mất căn tính hoán cải.

4. Phanxicô và việc sử dụng chính trị

Bình diện tế nhị nhất là việc huy động Phanxicô cho các mục tiêu chính trị và xã hội. Lịch sử cho thấy Phanxicô từng được trình bày như:

• con người của Quan Phòng,

• biểu tượng của tinh thần dân tộc,

• mẫu gương trật tự và hy sinh,

• biểu tượng hòa bình,

• lá cờ sinh thái,

• điểm quy chiếu đạo đức trong các tranh luận xã hội.

Cuốn sách không lên án, nhưng nhìn nhận tỉnh táo: việc sử dụng chính trị hình ảnh Phanxicô không phải là hiện tượng mới, mà là hệ quả tất yếu của việc ngài được xem như “thuộc về mọi người”.

Đối với linh đạo Phanxicô, nguy cơ lớn nhất không phải là việc Phanxicô được nhiều người yêu mến, mà là việc Phanxicô bị tách khỏi Đức Kitô và khỏi đời sống hoán cải cá nhân. Khi ấy, Phanxicô chỉ còn là một biểu tượng đạo đức, không còn là lời chất vấn Tin Mừng.

5. Ý nghĩa đối với chúng ta hôm nay

Giá trị lớn nhất của Pensare Francesco không nằm ở việc phá bỏ các hình ảnh quen thuộc về vị thánh, nhưng ở chỗ giúp người đọc có ý thức phê phán và phân định.

Cuốn sách không mời gọi từ bỏ Phanxicô như nguồn cảm hứng, nhưng mời gọi đừng đồng nhất Phanxicô của lịch sử với những Phanxicô của ký ức. Chính khoảng cách này giúp ta tránh được cả hai thái cực:

• một lòng đạo đức ngây thơ,

• và một thái độ hoài nghi khô cứng.

Có lẽ, chính trong sự căng thẳng chưa bao giờ được giải quyết trọn vẹn giữa con người Phanxicô thế kỷ XIII và những thao thức của thế giới hôm nay, mà Phanxicô vẫn tiếp tục nói với chúng ta: không như một hình ảnh an ủi dễ dãi, nhưng như một lời mời gọi hoán cải không ngừng.

https://www.avvenire.it/agora/cultura/i-mille-volti-di-san-francesco_103436