Tiếng Việt
Vấn nạn đạo đức do sự phát triển nhanh chóng của kỹ thuật và Trí tuệ Nhân tạo không còn là một vấn đề phụ thuộc, mà đã trở thành một câu hỏi trung tâm của thời đại. Đó là câu hỏi về mối tương quan đúng đắn giữa Tinh Thần, Vật thể và Con Người; giữa Thiên Chúa, Công Trình Sáng Tạo và thụ tạo nhân loại.
Trong truyền thống Kitô giáo, kỹ thuật không bao giờ được xem là trung lập tuyệt đối về mặt luân lý. Nó luôn gắn liền với chủ thể sử dụng, với ý hướng, và với viễn kiến về con người được ghi khắc trong chính việc thiết kế và triển khai. Do đó, sự trỗi dậy của Trí tuệ Nhân tạo – đặc biệt là khi AI vượt ra khỏi không gian số để đi vào thế giới vật lý (Physical AI) – đòi hỏi một sự phân định luân lý sâu xa và có hệ thống.
AI: từ công cụ sang cấu trúc của thế giới
Các diễn đàn công nghệ toàn cầu cho thấy rõ một chuyển dịch căn bản:
AI không còn được hiểu đơn thuần như một phương tiện hỗ trợ, mà đang được triển khai như hạ tầng nền tảng của đời sống xã hội. Nó can dự vào sản xuất, y tế, giáo dục, quản trị, an ninh và cả những quyết định liên quan trực tiếp đến con người.
Trong bối cảnh ấy, AI có nguy cơ trở thành “ngữ pháp vô hình” của thực tại, định hình trước các khả thể của hành động, lựa chọn và quan hệ. Khi đó, quyết định không còn hoàn toàn phát xuất từ lương tâm cá nhân, mà bị phân tán vào các mạng lưới thuật toán, dữ liệu và hệ thống tự động.
Huấn quyền Giáo hội đã nhiều lần cảnh báo:
khi kỹ thuật tách khỏi nền tảng luân lý khách quan, nó dễ dàng biến thành quyền lực không giới hạn, thiếu định hướng và không có đối trọng.
Vật thể không vô hồn: nền thần học về “res”
Thần học Kitô giáo không chấp nhận một thế giới “vật chất trung tính”.
Res – sự vật – không phải là vật liệu trơ, mà là thành phần của Công Trình Sáng Tạo, được gọi vào hiện hữu bởi Lời Thiên Chúa và mang trong mình một trật tự nội tại.
Ngay cả res kỹ thuật, bao gồm các hệ thống AI và máy móc phức hợp, cũng được rút ra từ Công Trình Sáng Tạo ấy. Vì thế, vấn đề không nằm ở bản thân máy móc, nhưng ở cách con người đặt chúng vào trong trật tự luân lý.
Theo viễn tượng creatio continua, Thiên Chúa không chỉ sáng tạo ở khởi nguyên, mà liên lỉ nâng đỡ hiện hữu của mọi sự. Do đó, không có thực tại nào – kể cả công nghệ tiên tiến nhất – lại nằm ngoài mối tương quan bản thể với Logos. Khi con người sử dụng kỹ thuật, họ không hành động trong một không gian vô chủ, nhưng trong chính dòng chảy của công trình sáng tạo đang tiếp diễn.
Con người: chủ thể luân lý không thể thay thế
Một nguyên tắc nền tảng của thần học luân lý là:
không có hệ thống kỹ thuật nào có thể thay thế chủ thể luân lý là con người.
Máy móc không có lương tâm.
Không có trách nhiệm.
Không có khả năng phân định thiện – ác.
Do đó, việc gán cho AI vai trò quyết định cuối cùng trong những vấn đề liên quan đến sự sống, phẩm giá, công lý hay sự thật là một sự thoái lui nhân học nghiêm trọng.
Huấn quyền nhấn mạnh rằng:
điều thiện không phát sinh từ hiệu năng kỹ thuật, mà từ việc con người đưa Tinh Thần và luân lý vào hành động của mình. Một xã hội càng trao quyền cho hệ thống tự động mà không củng cố lương tâm, thì càng làm suy yếu chính nền tảng nhân bản của mình.
Nguy cơ của việc tách rời Tinh Thần và kỹ thuật
Khi vật thể bị giao phó hoàn toàn cho kỹ thuật, còn Tinh Thần bị đẩy vào phạm vi riêng tư, con người sẽ bị chia cắt từ bên trong. Đây chính là điểm then chốt của khủng hoảng hiện nay.
Thánh Kinh không biết đến một thế giới “phi linh thánh”:
nước, bánh, rượu, dầu, thân xác – tất cả đều là nơi Thiên Chúa hành động và cứu độ. Ngay cả trong mầu nhiệm Nhập Thể và Thánh Thể, vật chất trở thành phương thế của ân sủng.
Tách kỹ thuật khỏi Tinh Thần, do đó, không chỉ là sai lầm kỹ thuật, mà là sai lầm thần học và luân lý.
Hướng đi cần thiết: luân lý dẫn đường cho kỹ thuật
Giải pháp không nằm ở việc từ chối công nghệ, nhưng ở việc tái lập trật tự đúng đắn:
Luân lý phải đi trước kỹ thuật
Nhân vị phải đi trước hệ thống
Sự thật phải đi trước hiệu năng
Tương lai của nhân loại không phụ thuộc vào việc tạo ra máy móc thông minh hơn, mà vào việc hình thành con người có lương tâm trưởng thành hơn.
Một nền văn minh biết đặt kỹ thuật trong trật tự của Tinh Thần sẽ trở thành khí cụ của sự sống.
Một nền văn minh tuyệt đối hóa kỹ thuật sẽ sớm đánh mất chính con người.
Kết luận
Trong bối cảnh Trí tuệ Nhân tạo đang tái định hình thế giới, Giáo hội được mời gọi – và cũng có trách nhiệm – lên tiếng như lương tâm phê phán và hy vọng của nhân loại.
Không phải hình thức cứu độ con người.
Không phải hiệu năng.
Không phải thuật toán.
Chỉ có con người, được soi sáng bởi Tinh Thần và chân lý, mới có thể sử dụng kỹ thuật để phục vụ sự sống, công ích và phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi nhân vị.
https://www.avvenire.it/rubriche/la-tecnica-e-le-sue-maschere-senza-anima_103141
