Tiếng Việt
DavideImeneo - 31 tháng 1 năm 2026
Chúng ta đã thực sự sẵn sàng trao phó việc tìm kiếm chân lý cho thuật toán chưa? Với sự ra đời của OpenAI Prism, viễn cảnh “thay thế trí tuệ” không còn là một giả thuyết xa vời, nhưng đang dần hiện ra như một thách đố nghiêm trọng đối với đời sống trí thức và luân lý của con người.
Prism và sự biến đổi của nghiên cứu học thuật
Cơ cấu của nghiên cứu đại học đang thay đổi nhanh chóng nhờ sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo. Việc OpenAI cho ra mắt Prism – một công cụ kết hợp sức mạnh của mô hình GPT-5.2 với các công nghệ kế thừa từ startup Crixet – đánh dấu một bước ngoặt quan trọng. Prism có khả năng tự động hóa nhiều thao tác phức tạp: từ việc định dạng các phương trình chụp từ bảng viết cho đến việc dò tìm, tổng hợp và trích dẫn hàng triệu công trình khoa học.
Theo định hướng của các nhà phát triển, Prism được kỳ vọng sẽ trở thành một chuẩn mực vận hành mới cho các đại học trên toàn thế giới, đồng thời “làm sạch” môi trường xuất bản học thuật bằng cách loại bỏ những sai lệch, ảo giác và sự cẩu thả trong nghiên cứu khoa học thời hậu các mô hình ngôn ngữ lớn.
Tuy nhiên, đằng sau lời hứa về hiệu quả và chính xác ấy là một thực tế đáng suy nghĩ: mỗi tuần, hàng triệu câu hỏi khoa học phức tạp được xử lý trên các máy chủ của ChatGPT. Điều này cho thấy một mức độ lệ thuộc công nghệ ngày càng sâu, đặt ra câu hỏi về vai trò thực sự của con người trong tiến trình tìm kiếm chân lý.
Giới hạn luân lý của trí tuệ nhân tạo
Vấn đề không chỉ nằm ở khả năng xử lý dữ liệu, mà còn ở nguy cơ ủy thác cho thuật toán cả việc lựa chọn nguồn tư liệu và định hướng suy luận. Blair Effron, đồng sáng lập Centerview Partners, đã cảnh báo về điều này trên New York Times: trí tuệ nhân tạo, dù tinh vi đến đâu, vẫn mang một giới hạn căn bản – không có khả năng hiểu trọn vẹn bối cảnh nhân sinh, các giá trị luân lý và gánh nặng của trách nhiệm.
Effron minh họa điều ấy qua một trường hợp cụ thể: trong một thương vụ mua lại doanh nghiệp, AI đưa ra mức định giá hoàn hảo về mặt toán học, dựa trên dữ liệu tài chính. Tuy nhiên, quyết định ấy đã bị con người bác bỏ, bởi thuật toán không thể nhận ra những căng thẳng cá nhân, lòng tự trọng và các yếu tố cảm xúc giữa các bên liên quan – những thực tại tuy vô hình nhưng lại mang tính quyết định trong đời sống con người.
Từ góc nhìn Kitô giáo, đây chính là giới hạn của một lý trí thuần công cụ, tách rời khỏi lương tâm luân lý và nhãn quan về con người như một hữu thể có tự do và trách nhiệm.
Nguy cơ làm teo lương tri phán đoán
Trong bối cảnh các công cụ AI ngày càng đảm nhận phần lớn công việc tổng hợp và phân tích, xuất hiện một nguy cơ tinh vi nhưng nghiêm trọng: sự teo đi của khả năng phán đoán, hay nói cách khác, sự suy yếu của năng lực phân định. Blair Effron gọi đó là “cơ bắp của phán đoán” – khả năng lựa chọn giữa những giá trị cạnh tranh và những quan điểm khác biệt.
Truyền thống Kitô giáo hiểu phân định không đơn thuần là so sánh dữ liệu, mà là một tiến trình lắng nghe thực tại, cân nhắc các giá trị, và đối diện với trách nhiệm trước Thiên Chúa và tha nhân. Trí tuệ nhân tạo, vốn tìm kiếm các mô thức và sự nhất quán, thường né tránh mơ hồ; trong khi đó, đời sống con người – nhất là các quyết định quan trọng – lại thường diễn ra trong vùng xám của bất định.
Giáo dục cho phân định và trách nhiệm
Từ đó, sứ mạng của giáo dục – đặc biệt trong các trường đại học – cần được tái định hướng. Vấn đề không còn là dạy con người cách tìm kiếm câu trả lời nhanh nhất, nhưng là đào luyện những con người có khả năng chất vấn, phân định và chịu trách nhiệm về các quyết định của mình.
Việc tiếp nhận thụ động kết quả do một hệ thống AI cung cấp dễ dẫn đến ảo tưởng rằng điều đúng luôn là điều có thể tính toán được. Trái lại, thực tế xã hội và luân lý cho thấy nhiều quyết định hệ trọng vượt ra ngoài các mô hình toán học. Theo Effron, hình mẫu của tương lai sẽ là một con người có khả năng tổng hợp và phân định, đủ can đảm để từ chối một kết quả “hợp lý về mặt thuật toán” khi nó mâu thuẫn với những giá trị không thể lượng hóa.
Kỷ nguyên của Prism có thể khép lại thời kỳ lao động thủ công trong nghiên cứu, nhưng đồng thời mở ra một đòi hỏi mới: trách nhiệm luân lý triệt để. Bởi lẽ, khi màn hình máy tính tắt đi, thuật toán không mang hậu quả của quyết định; chỉ còn con người – hữu thể có lương tâm – phải trả lời trước sự thật, trước tha nhân và trước Thiên Chúa.
