Tiếng Việt
Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo đang tiến nhanh hơn khả năng phân định luân lý của con người. Trong bối cảnh ấy, thông điệp Rerum novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII, được ban hành cách đây 135 năm, lại trở nên đặc biệt thời sự. Từ nền tảng học thuyết xã hội Công giáo, bài viết đặt ra một câu hỏi căn bản: trí tuệ nhân tạo có phục vụ con người hay đang dần thay thế con người?
Mọi cuộc cách mạng công nghệ đều đi kèm với thứ “lý thuyết biện minh” riêng của nó. Nó hứa hẹn hiệu quả, sung túc và giải thoát con người khỏi lao nhọc kiệt quệ – và thường thực sự mang lại phần nào những điều ấy. Nhưng điều nó không đem lại chính là ngôn ngữ luân lý cần thiết để điều hành nó. Lao động thay đổi nhanh hơn khả năng phán đoán. Quyền lực tập trung nhanh hơn khả năng của luật pháp trong việc giới hạn nó. Gia đình trở nên mong manh trước khi bất kỳ ai kịp tính đến cái giá phải trả.
Đó chính là bối cảnh mà Đức Giáo hoàng Lêô XIII hướng đến khi công bố thông điệp Rerum novarum – “Về những điều mới mẻ” – ngày 15 tháng 5 năm 1891. Thông điệp mô tả “cơn sốt cách mạng” đã từ lãnh vực chính trị lan sang kinh tế. “Những điều mới mẻ” khi ấy là nhà máy công nghiệp, hợp đồng lao động hưởng lương và sự tập trung của cải đã làm biến dạng cấu trúc xã hội chỉ trong một thế hệ.
Ngày nay, Rerum novarum vẫn cung cấp một khuôn mẫu để đối diện với cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI), vốn đang có nguy cơ phát triển nhanh hơn chính ngôn ngữ luân lý cần thiết để điều hướng nó.
Bởi Đức Thánh Cha Lêô XIV nhìn sứ vụ của mình như sự tiếp nối truyền thống mà Đức Lêô XIII đã khai mở cách đây 135 năm, nên dịp kỷ niệm văn kiện nền tảng của học thuyết xã hội hiện đại này là một lời mời gọi cấp thiết để suy tư về AI theo nhãn quan thực sự “mang tinh thần Lêô”.
Con người trước máy móc
Nhiều người thường nhớ đến Rerum novarum như thông điệp bảo vệ các hiệp hội công nhân và bác bỏ chủ nghĩa xã hội. Điều đó đúng. Nhưng bên dưới các kết luận ấy là một nền tảng nhân học sâu xa hơn.
Luận điểm của Đức Lêô XIII là: con người, được ban cho khả năng lý trí, không sống chỉ bằng bản năng. Con người biết hoạch định, dự phòng và gánh lấy trách nhiệm theo thời gian. Chính vì thế mà quyền tư hữu trở nên quan trọng: đó là điều kiện vật chất bền vững giúp con người biết lo liệu, quản trị gia đình và bảo đảm tương lai cho các thế hệ sau. Lao động phải giúp người lao động đạt tới sự ổn định ấy, chứ không được tách họ khỏi nó.
Theo nghĩa đó, tài sản là hình thức lâu bền mà hoa trái lao động mang lại cho gia đình. Gia đình là nơi những thành quả ấy được trao truyền trong yêu thương cho những người chưa tự mình tạo ra được chúng; và từ sự dư đầy của gia đình, đức bác ái lan tỏa đến cộng đồng rộng lớn hơn. Nếu các khả năng này bị xóa bỏ hoặc bị thu hẹp thành những tương quan thuần túy giao dịch, thì vấn đề không chỉ còn là kinh tế, mà là một con người đang bị tổn thương.
Theo phân tích của Đức Lêô XIII, cuộc khủng hoảng năm 1891 nằm ở chỗ nền công nghiệp hiện đại đã thay thế thay vì nâng đỡ các khả năng ấy. Người lao động đã trở thành, theo cách diễn tả của ngài, “một công cụ đơn thuần để kiếm tiền”, chỉ còn được đánh giá qua sức mạnh thể chất. Nhà máy không xóa bỏ tính người; nó tước con người khỏi những hành vi làm nên nhân tính của họ.
Nâng đỡ hay thay thế?
Đức Lêô XIII hoàn toàn không phải là người chống lại công nghệ. Ngài không đề nghị phá bỏ nền công nghiệp. Ngài chỉ khẳng định rằng mọi công nghệ mới đều phải được đánh giá dựa trên con người mà nó được tạo ra để phục vụ.
Áp dụng vào AI, câu hỏi đặt ra là: công cụ này nâng đỡ hay thay thế các khả năng của con người? Hệ thống mới này có mở rộng năng lực cá nhân của người lao động hay hấp thụ và làm họ trở nên dư thừa? Nó giúp phát triển kỹ năng hay khiến kỹ năng trở nên vô nghĩa?
Tác giả cho rằng chính đó là câu hỏi cần được đặt ra cho AI trong giáo dục: liệu công cụ này có giúp phát triển khả năng phán đoán, phân định và trách nhiệm với chân lý nơi học sinh, hay thay thế chúng? Một AI viết hộ bài luận cho sinh viên trong khi người ấy không thể tự bảo vệ luận điểm của mình thì không phải đang giáo dục, mà đang sản xuất thay con người. Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra các bài luận, nhưng là hình thành một con người có tư duy sống động và có trách nhiệm.
Cùng một phép thử ấy giờ đây phải được áp dụng vượt khỏi nhà máy và trường học: nơi văn phòng, bệnh viện, tòa án, doanh nghiệp và ngày càng nhiều trong chính gia đình. Công nghệ luôn mang tính luân lý phức tạp: nó có thể nâng đỡ nhưng cũng có thể thay thế. Vấn đề là liệu chúng ta có đủ sáng suốt và can đảm để phân biệt hai điều đó hay không.
Áp dụng vào AI
Bài viết nêu ra bốn lãnh vực mà phép thử ấy giúp soi sáng điều đang bị đe dọa, với gia đình luôn là nền tảng.
Thứ nhất: khả năng phán đoán
Máy móc công nghiệp từng thay thế lao động tay chân, nhưng người lao động vẫn giữ được khả năng phán đoán điều hành công việc của mình. AI lại đe dọa một điều sâu xa hơn: thay thế không chỉ hành động, mà cả khả năng phán đoán về hành động ấy.
Phán đoán không chỉ là kết luận cuối cùng của suy nghĩ. Đó là quá trình con người đặt câu hỏi, hình dung các khả năng, cân nhắc điều hệ trọng và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Một môi trường làm việc nơi mọi phán đoán được giao cho mô hình máy tính sẽ biến chuyên gia, kỹ thuật viên hay người thợ thành kẻ chỉ còn thực hiện mệnh lệnh mà không còn những hành vi thực sự của chính mình.
Câu hỏi phải đặt ra là: công cụ này nâng đỡ kỹ năng của người lao động hay biến họ thành bánh răng trong một hệ thống vô cảm?
Thứ hai: hoa trái của lao động
Đức Lêô XIII khẳng định rằng lao động tạo nên quyền chính đáng trên thành quả do nó làm ra. Sau này, Đức Piô XI trong Quadragesimo Anno làm rõ rằng sản xuất là kết quả kết hợp giữa lao động và vốn liếng, nên thành quả không thể chỉ quy về lao động.
Tuy nhiên, AI đặt ra một câu hỏi nghiêm trọng: các mô hình trí tuệ nhân tạo hiện nay được huấn luyện từ khối lượng khổng lồ các tác phẩm của nhà văn, lập trình viên, họa sĩ, chuyên gia phân tích… nhưng công sức của họ có thể bị sử dụng mà không được ghi nhận hay bồi thường.
Huấn quyền chưa đưa ra phán quyết cuối cùng, nhưng truyền thống Công giáo cho biết điều gì cần được xem xét: công cụ mới này có nâng đỡ hay làm suy giảm sự đồng thuận, sự ghi nhận, công bằng trong đền bù và công ích?
Thứ ba: sự tập trung quyền lực
Đức Lêô XIII từng mạnh mẽ lên án “một nhóm nhỏ những người rất giàu có” đã áp đặt gánh nặng lên quần chúng lao động. Sự tương đồng hôm nay rất rõ ràng: chỉ một số ít tập đoàn đang kiểm soát các mô hình nền tảng, năng lực tính toán và dữ liệu mà AI hiện đại phụ thuộc vào.
Thị trường và quyền sở hữu là điều chính đáng, nhưng chúng phải phục vụ công ích – bao gồm cả lợi ích thiêng liêng của con người – chứ không chỉ lợi nhuận vật chất.
Câu hỏi đặt ra là: AI có giúp phân phối công bằng hơn vốn liếng và quyền lực hay không?
Thứ tư: sự liên đới
Đức Lêô XIII không hình dung người lao động như một cá nhân cô độc trần trụi trước quyền lực. Ngài bảo vệ các “hiệp hội công nhân”: những cộng đồng đào tạo, tương trợ và trách nhiệm chung, chứ không chỉ là công cụ thương lượng.
Nguyên tắc ấy áp dụng trực tiếp vào nền kinh tế AI. Khi việc tuyển dụng, đánh giá, thăng chức hay sa thải đều bị chi phối bởi những hệ thống mờ đục, người lao động cần những thiết chế bảo vệ quyền kháng nghị và sự xét duyệt của con người: các hiệp hội nghề nghiệp, hội đồng học thuật, hội đồng y khoa và các tổ chức trung gian khác – nơi khả năng phán đoán được hình thành và chịu trách nhiệm.
Theo Đức Lêô XIII, việc liên kết là một quyền tự nhiên, và mục tiêu của nó không phải để giành lợi thế trước chủ lao động, mà để bảo vệ con người trước quyền lực vô cảm dưới mọi hình thức.
Gia đình là ưu tiên hàng đầu
Đằng sau nơi làm việc là gia đình – thực tại mà Giáo hội luôn dạy rằng có trước Nhà nước về bản tính và quyền lợi. Đức Lêô XIII xem gia đình là đối tượng thụ hưởng chính của một nền kinh tế công bằng.
Người cha lao động để con cái không phải thiếu thốn; công việc của người mẹ nâng đỡ gia đình; gia sản truyền lại thành quả lao động cho thế hệ tiếp theo. Đó không phải là thứ tình cảm lãng mạn, nhưng là kiến trúc xã hội làm nền cho mọi sự khác.
Ngày nay, tác động kinh tế của AI đang chạm tới chính tầng nền tảng ấy. Sự xáo trộn không chỉ nằm ở nghề nghiệp; nó ảnh hưởng đến khả năng mưu sinh và nuôi dưỡng gia đình của con người – hôm nay và cho các thế hệ mai sau.
Câu hỏi của Đức Lêô XIII về “mức lương công bằng” – liệu lao động có mang lại đủ để duy trì một gia đình hay không – chính là câu hỏi mà nền kinh tế bị AI định hình sẽ phải trả lời.
Khi những nghề nghiệp ổn định bị phân mảnh, khi lao động trí thức trung lưu trở nên bấp bênh, khi người trẻ không còn nhìn thấy tương lai đủ vững chắc để kết hôn và sinh con, thì sự thay đổi ấy không còn chỉ là cá nhân. Nó là thay đổi của cả một thế hệ.
Tiếp nối di sản Lêô
Học thuyết xã hội Công giáo không dừng lại ở Rerum novarum. Thánh Gioan Phaolô II trong Laborem Exercens phân biệt chiều kích khách quan của lao động – tức sản phẩm được tạo ra – với chiều kích chủ thể: chính con người lao động và được hình thành qua lao động.
Câu hỏi “nâng đỡ hay thay thế” thực chất đang hướng đến chiều kích chủ thể ấy của lao động.
Đức Bênêđictô XVI trong Caritas in veritate cũng nhắc rằng công nghệ không bao giờ chỉ là công nghệ: mọi công cụ đều hàm chứa một quan niệm về con người và phải được đặt trong một chân trời luân lý, thay vì tự biến mình thành chân trời ấy.
Đức Thánh Cha Lêô XIV đã nhiều lần khẳng định rõ sự tiếp nối đó. Trong bài diễn văn ngày 10 tháng 5 năm 2025 trước Hồng y đoàn, ngài giải thích rằng việc chọn tông hiệu “Lêô” là vì Giáo hội hôm nay đang đối diện một cuộc cách mạng xã hội và kinh tế mới, đặt ra “những thách đố mới cho việc bảo vệ phẩm giá con người, công lý và lao động”.
Trong sứ điệp tháng Sáu năm 2025 về đạo đức AI, lấy cảm hứng từ Antiqua et nova, ngài nhấn mạnh rằng việc tiếp cận dữ liệu không đồng nghĩa với trí tuệ, và AI phải được đánh giá dựa trên tiêu chuẩn phát triển con người toàn diện.
Trong bài phát biểu tháng 12 năm 2025 trước các chuyên gia tư vấn lao động, ngài diễn tả điều đó bằng ngôn ngữ rất gần với tinh thần Lêô XIII: lao động không được xoay quanh vốn liếng, quy luật thị trường hay lợi nhuận, nhưng phải đặt “con người, gia đình và sự thiện hảo của họ” ở trung tâm.
Đức Lêô XIII từng khẳng định rằng không có giải pháp thuần túy kỹ thuật hay thủ tục nào có thể giải quyết vấn đề xã hội; chỉ tôn giáo và luân lý mới làm được điều ấy. Vấn đề AI hôm nay cũng không thể tách rời khỏi tôn giáo và luân lý.
Các quy trình, dù hiệu quả hay tinh vi đến đâu, cũng không thể tự mình tạo ra điều mà con người và các định chế phải trở thành.
“Những điều mới mẻ” của bất kỳ thời đại nào cũng không được phép quyết định điều gì là con người. Con người không thể bị giản lược thành thuật toán, cũng như trước đây không thể bị giản lược thành một mắt xích của nền công nghiệp hóa. Lời mời gọi phân định của Giáo hội vẫn không thay đổi trước mọi công nghệ mới, bởi con người mà Giáo hội bảo vệ vẫn luôn là chính con người ấy.
Điều mà Đức Thánh Cha Lêô XIV đang nói hôm nay nằm trong một khuôn khổ đã được hình thành từ 135 năm trước. Và Rerum novarum vẫn là văn kiện đáng đọc lại nhất khi Đức Thánh Cha tiếp tục triển khai suy tư của Giáo hội về trí tuệ nhân tạo.
