Tiếng Việt
Tâm lý học phát triển hiện đại, vốn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các khuynh hướng sinh học và tiến hóa, thường có xu hướng giản lược sự lớn lên của con người thành những tiến trình thích nghi với môi trường hoặc duy trì trạng thái cân bằng sinh lý – tâm lý. Cách tiếp cận này được thể hiện rõ nơi các học thuyết của những tác giả có ảnh hưởng lớn như Jean Piaget hay Sigmund Freud.
Tuy nhiên, nhân học Kitô giáo theo Thánh Tôma Aquinô đề xuất một cái nhìn sâu xa, toàn diện và có chiều kích mục đích luận hơn về sự phát triển tâm lý con người. Theo viễn tượng này, sự lớn lên của con người không quy về việc tích lũy kỹ năng hay điều chỉnh hành vi để thích nghi, nhưng là một tiến trình hoàn thiện bản thân, hướng đến chiêm niệm tự nhiên và siêu nhiên như cùng đích tối hậu của đời sống nhân linh.
1. Nền tảng bản thể học: con người là hợp nhất thân xác – linh hồn
Tâm lý học theo Thánh Tôma đặt nền trên một bản thể học thừa nhận sự hiện diện của linh hồn thiêng liêng ngay từ lúc thụ thai. Linh hồn này không phải là một yếu tố phụ trợ, nhưng là nguyên lý sự sống phi vật chất, làm cho con người có căn tính cá vị, đồng thời bảo đảm sự hiệp nhất nội tại giữa thân xác và tinh thần.
Nhờ đó, quan điểm Tôma vượt qua cái nhìn giản lược coi trẻ sơ sinh chỉ là một sinh vật chưa phân hóa. Đối với Thánh Tôma, con người là một cá vị có bản tính lý trí, có những hoạt động riêng biệt và được hướng về sự hoàn thiện của chính mình. Vì thế, tăng trưởng không chỉ là phát triển sinh học, mà là sự hội nhập và củng cố dần dần các năng lực hoạt động của hữu thể, trong đó linh hồn đóng vai trò nguyên lý sinh động và điều phối toàn bộ đời sống tâm lý.
2. Phát triển tâm lý: sự hoàn thiện có trật tự của các năng lực nhân linh
Theo nhãn quan Tôma, sự phát triển tâm lý là một tiến trình có trật tự và thứ bậc, trong đó các năng lực của con người được hoàn thiện dần theo mức độ cao thấp:
Ban đầu là các hoạt động dinh dưỡng và cảm giác
Sau đó, dần dần xuất hiện và trưởng thành các hoạt động lý trí và ý chí
Thánh Tôma khẳng định rằng giữa các năng lực này tồn tại mối liên hệ nội tại về bản tính và sự phát sinh: các năng lực thấp không tồn tại độc lập, nhưng được qui hướng và điều khiển bởi các năng lực cao hơn, đặc biệt là lý trí.
Do đó, sự hình thành nhân cách và đời sống nội tâm không chỉ là kết quả của điều kiện sinh học hay tác động môi trường, mà trước hết là hệ quả của khả năng nội tại của linh hồn trong việc thống nhất, sắp xếp và hoàn thiện các khuynh hướng, dưới sự hướng dẫn của lý trí.
3. Tuổi thơ: tình yêu, tiết độ và nền tảng quân bình nội tâm
Trong giai đoạn ấu thơ, mối gắn bó tình cảm và việc hình thành những khuynh hướng luân lý đầu tiên giữ vai trò nền tảng. Khác với thuyết gắn bó của Bowlby, vốn diễn giải mối quan hệ mẹ – con chủ yếu theo bản năng sinh tồn và thích nghi, viễn tượng Tôma nhấn mạnh đến tình yêu hiến trao và sự tự hiến của cha mẹ như nền móng cho sự phát triển hài hòa của nhân cách.
Đặc biệt, nhân đức tiết độ – nhân đức điều hòa các khoái cảm thuộc giác quan – bắt đầu được hình thành ngay từ tuổi thơ, thông qua kinh nghiệm được chăm sóc, an toàn và ổn định trong gia đình. Sự bình an nội tâm căn bản đạt được trong giai đoạn này được xem là điều kiện thiết yếu cho sức khỏe tâm lý và sự trưởng thành tình cảm về sau.
4. Phát triển trí tuệ: các nhân đức trí thức và con đường hướng tới chân lý
Một trụ cột quan trọng khác trong tâm lý học Tôma là học thuyết về các nhân đức trí thức. Thánh Tôma khẳng định linh hồn con người là linh hồn trí tuệ, và chính trí tuệ – năng lực cao nhất – in dấu ấn của mình lên mọi hoạt động khác, kể cả những hoạt động thuộc giác quan.
Trí tuệ được hoàn thiện không phải chỉ bằng việc tích lũy tri thức, mà nhờ các thói quen bền vững (habitus) giúp trí năng hướng về chân lý. Trong đó, Thánh Tôma phân biệt:
Trí năng trực giác các nguyên lý đầu tiên
Khoa học, tức tri thức suy luận có hệ thống
Minh triết, đỉnh cao của đời sống trí tuệ, cho phép con người chiêm ngắm thực tại trong trật tự toàn diện và tối hậu
Chính minh triết, chứ không phải thông minh kỹ thuật, mới là dấu chỉ của sự trưởng thành trí tuệ đích thực.
5. Tuổi vị thành niên: tự ý thức, tự chủ và nhân đức khôn ngoan
Trong quan niệm Tôma, tuổi thiếu niên – vị thành niên không chỉ là giai đoạn bùng nổ cảm xúc hay thức tỉnh tính dục, mà trước hết là thời điểm con người ý thức về chính mình, biết suy tư phản tỉnh và bắt đầu làm chủ các quyết định của đời mình.
Thách đố căn bản của giai đoạn này không phải là khoái lạc, nhưng là việc chiếm hữu chính mình và học biết tự quản trị bản thân. Mục tiêu sau cùng của sự phát triển tâm lý là sự thống nhất các năng lực dưới sự hướng dẫn của nhân đức khôn ngoan (prudence) – nhân đức giúp con người phán đoán đúng đắn và hành động cách tự do, có trách nhiệm.
6. Cùng đích của phát triển tâm lý: chiêm niệm và hoàn thiện thiêng liêng
Tâm lý học Tôma không phủ nhận các chiều kích sinh học, cảm xúc hay xã hội, nhưng đặt chúng trong trật tự phục vụ cùng đích tối hậu của con người, đó là chiêm niệm và hoàn thiện thiêng liêng.
Sức khỏe tâm thần và sự trưởng thành nhân bản không phải là cứu cánh tự thân, nhưng là những chặng đường cần thiết trong tiến trình hoàn thiện toàn diện, một tiến trình đạt tới viên mãn nơi đời sống nội tâm và sự kết hợp với cùng đích tối hậu của con người.
Kết luận
Quan niệm của Thánh Tôma Aquinô về sự phát triển tâm lý con người mang tính toàn diện, trật tự và có định hướng siêu việt. Trước xu hướng phân mảnh và giản lược của nhiều học thuyết tâm lý hiện đại, cách tiếp cận này giúp ta hiểu sự lớn lên của con người trong trọn vẹn phẩm giá, chiều sâu nội tâm và ơn gọi siêu nhiên của mình.
