Tiếng Việt
Gabriella Greison - Ngày 20 tháng 2 năm 2026
Freeman Dyson sinh năm 1923 và qua đời năm 2020. Ông là nhà vật lý lý thuyết, nhà toán học, nhà văn. Nhưng hơn hết, ông là người sống trên một ranh giới – không phải giữa hai ngành khoa học, mà giữa hai thái độ nội tâm tưởng chừng đối nghịch: sự nghiêm cẩn tuyệt đối của khoa học và một tâm hồn không bao giờ muốn đánh mất niềm kinh ngạc.
Dyson chưa bao giờ là tín hữu theo nghĩa truyền thống. Ông không thuộc về một Giáo hội, không tuyên xưng một bản kinh Tin Kính, không nói về đức tin như một sự gắn bó tín điều. Thế nhưng, ông lại là một trong những nhà vật lý nhiều lần, một cách tự do và chân thành, nói về Thiên Chúa. Nói đúng hơn, ông chấp nhận rằng lý trí ở mức cao nhất không loại trừ mầu nhiệm, nhưng nhận biết và tôn trọng mầu nhiệm ấy.
Cần nói rõ: Dyson không đi tìm sự an ủi. Ông tìm kiếm ý nghĩa.
Ông trưởng thành tại nước Anh giữa hai cuộc thế chiến – trong một nền văn minh vừa chứng kiến sự sụp đổ của mình và đang âm thầm tiến về một thảm kịch mới. Trong Thế chiến thứ hai, ông làm việc như một nhà phân tích cho không quân Anh. Những con số ông xử lý không hề trừu tượng: chúng phục vụ việc tối ưu hóa các cuộc ném bom. Cũng như nhiều nhà khoa học thế kỷ XX, nơi ông, tri thức sớm chạm mặt với bạo lực của lịch sử.
Sau đó là nước Mỹ, Princeton và Institute for Advanced Study. Dyson trở thành một nhân vật trung tâm của vật lý học nửa sau thế kỷ XX, có khả năng nối kết những hướng tiếp cận lý thuyết vốn xa cách nhau. Song song đó, ông viết, suy tư và công khai chia sẻ những thao thức của mình. Và chính ở đây điều hiếm hoi đã xảy ra.
Dyson không bao giờ tách biệt hoàn toàn vật lý khỏi những câu hỏi tối hậu. Ông không nói: “Ở đây khoa học kết thúc, ở kia mầu nhiệm bắt đầu.” Ông nói điều khó chấp nhận hơn: chính khoa học, khi tiến xa hơn trong việc giải thích, lại càng mở ra trước mầu nhiệm. Không phải vì khoa học bất lực, nhưng vì càng hiểu biết, con người càng kinh ngạc.
Trong một trong những nhận định nổi tiếng nhất, ông nói rằng vũ trụ – như chúng ta quan sát – dường như bằng cách nào đó “biết” rằng chúng ta sẽ xuất hiện. Đây không phải là bằng chứng, cũng không phải tín điều. Đó là một trực giác. Dyson lưu ý rằng các định luật căn bản của vật lý dường như được “điều chỉnh” cách lạ lùng để sự sống và ý thức có thể xuất hiện. Chỉ cần một thay đổi rất nhỏ nơi vài hằng số, vũ trụ đã có thể trở nên vô sinh.
Ông không nói: “Điều này chứng minh Thiên Chúa.” Ông nói: điều này đặt ra một câu hỏi.
Và ở điểm ấy, tôi dừng lại nơi ông. Bởi Dyson không dùng Thiên Chúa như một lời giải thích để lấp khoảng trống. Ông nhìn Thiên Chúa như chân trời của niềm kinh ngạc – không phải như giải pháp, nhưng như sự mở ra. Đối với ông, đời sống thiêng liêng không phải là câu trả lời, nhưng là một thái độ sẵn sàng đón nhận.
Dyson không ngần ngại nói rằng vũ trụ không hoàn toàn câm lặng, không chỉ là một cỗ máy mù quáng. Không phải vì vũ trụ “tốt” hay “công bằng”, nhưng vì nó dường như có chỗ cho ý thức. Như thể vật chất không hề khó chịu trước sự hiện diện của chúng ta. Khi điều ấy được nói bởi một nhà vật lý hiểu rõ sự khắc nghiệt của những con số, nó mang một sức nặng đặc biệt. Đó không phải là cảm tính, nhưng là hoa trái của một đời sống chiêm ngắm thế giới cách nghiêm túc.
Nơi ông, ta nhận ra một chiều kích tâm linh rất nhân bản, bởi ông không đòi hỏi sự chắc chắn tuyệt đối. Dyson từng thừa nhận rằng mình có thể lầm. Rằng vũ trụ có thể hoàn toàn dửng dưng. Nhưng ông thêm: tôi chọn đọc vũ trụ như thể nó không dửng dưng. Và sự lựa chọn ấy không phải là phi lý; đó là một chọn lựa mang tính đạo đức.
Trong một thời đại ám ảnh bởi kiểm soát và chinh phục, Dyson đề nghị một tư thế khác: lắng nghe. Nhìn vũ trụ không chỉ như đối tượng để thống trị, nhưng như thực tại để bước vào tương quan. Hiểu khoa học không chỉ là hành vi chiếm lĩnh, nhưng còn là hành vi chú tâm.
Có lẽ vì thế mà người ta cứ trở lại với ông. Giữa một thế giới đầy hoài nghi tinh vi, Dyson bảo vệ niềm kinh ngạc như một hành vi của trí tuệ. Ông chấp nhận rằng lý trí ở mức cao nhất không loại bỏ mầu nhiệm, nhưng nhận ra mầu nhiệm.
Và rồi những câu hỏi vẫn còn đó:
Đã bao giờ bạn học hỏi điều gì đó sâu xa đến mức thay vì cảm thấy mình mạnh mẽ hơn, bạn lại thấy mình nhỏ bé hơn?
Đã bao giờ bạn cảm nhận thế giới không thù nghịch, nhưng đơn giản là lớn lao hơn bạn?
Có điều gì trong đời bạn không thể giải thích, nhưng bạn vẫn tiếp tục tôn trọng?
Những câu hỏi ấy vẫn âm thầm vang vọng – như chính chân trời của niềm kinh ngạc mà Dyson đã không ngừng chiêm ngắm.
