Tiếng Việt
Trong đời sống hằng ngày, nhiều người cho rằng những lời nói dối nhỏ nhặt, vô hại chỉ giúp tránh những tình huống khó xử hoặc bảo vệ cảm xúc của người khác. Thế nhưng, dưới ánh sáng đức tin Kitô giáo, sự thật luôn mang một giá trị sâu xa hơn nhiều so với sự thuận tiện trước mắt. Nhân lễ kính Thánh Giustinô Tử đạo, chúng ta được mời gọi suy nghĩ lại về mối tương quan giữa sự thật, lương tâm và tự do nội tâm.
Cha Michael Rennier
Tại sao con người lại nói dối?
Càng suy nghĩ về vấn đề này, tôi càng nhận ra rằng phần lớn những lời nói dối trong cuộc sống thường nhật đều xuất phát từ ba lý do chính.
Trước hết là để tránh những cuộc trò chuyện khó xử.
Chúng ta viện cớ mình quá bận để từ chối một cuộc gặp gỡ, trong khi thực tế chỉ muốn ở nhà xem truyền hình. Chúng ta giả vờ đồng tình với một quan điểm chính trị, tôn giáo hay thể thao nào đó chỉ vì không muốn cảm thấy mình khác biệt giữa đám đông.
Lý do thứ hai là để làm cho bản thân trở nên tốt đẹp hơn trong mắt người khác.
Khi kể lại một câu chuyện, chúng ta thường vô thức chỉnh sửa các chi tiết để mình trở thành nhân vật chính xuất sắc nhất. Những câu trả lời của mình luôn sắc sảo, những quyết định của mình luôn đúng đắn, còn vai trò của mình luôn nổi bật hơn thực tế.
Lý do thứ ba là để tránh rắc rối.
Một đứa trẻ nói với mẹ rằng mình đã dọn phòng xong. Học sinh nói với thầy cô rằng đã hoàn thành bài tập. Nhân viên báo với cấp trên rằng công việc đã được giải quyết. Tất cả đều nhằm tránh những hậu quả không mong muốn.
Khi nhìn kỹ, chúng ta sẽ thấy phần lớn những lời nói dối ấy không thật sự cần thiết.
Chúng ta hoàn toàn có thể chịu đựng đôi chút khó xử. Chúng ta có thể từ bỏ thói quen đề cao bản thân. Chúng ta cũng có thể hoàn thành bổn phận của mình để không cần phải che giấu điều gì.
Càng sống một cuộc đời không cần phải bào chữa hay che đậy, chúng ta càng ít phải nói dối.
Những lời nói dối trắng có thật sự vô hại?
Nhiều người cho rằng những “lời nói dối trắng” chỉ là những điều nhỏ nhặt giúp cuộc sống trở nên dễ dàng hơn.
Đó có thể là lời khen về một bộ quần áo mà thực ra chúng ta không thích. Đó có thể là lời nói rằng mình rất bận để tránh một cuộc hẹn. Đó cũng có thể là việc thêm thắt vài chi tiết cho câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn.
Thoạt nhìn, những điều ấy dường như chẳng gây hại cho ai.
Con người vốn không thích đối đầu. Chúng ta muốn giữ hòa khí, muốn tránh làm tổn thương người khác và muốn các mối quan hệ diễn ra êm đẹp.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: liệu sự thuận tiện ấy có đáng để đánh đổi bằng việc xa rời sự thật hay không?
Theo tôi, câu trả lời là không.
Bài học từ Thánh Giustinô Tử đạo
Ngày 1 tháng 6 là lễ kính Thánh Giustinô Tử đạo, một trong những nhà hộ giáo nổi tiếng của Hội Thánh sơ khai.
Trong các tác phẩm của mình, ngài giải thích với người Rôma rằng các Kitô hữu không thể nói dối, ngay cả khi sự dối trá có thể cứu mạng sống của họ.
Ngài viết:
"Dù bị chém đầu, đóng đinh, ném cho thú dữ hay chịu đủ mọi cực hình, chúng tôi vẫn không từ bỏ lời tuyên xưng đức tin của mình."
Những lời ấy không chỉ là lý thuyết.
Năm 165, chính Thánh Giustinô đã bị xử tử vì từ chối dâng hương kính các thần ngoại giáo của đế quốc Rôma.
Đối với nhiều người thời đó, việc đốt vài hạt hương trước tượng thần chỉ là một hành động nhỏ nhặt. Họ có thể viện cớ rằng đó chỉ là hình thức bên ngoài, không ảnh hưởng gì đến đức tin trong lòng.
Nhưng Thánh Giustinô đã từ chối.
Ngài trả lời quan tổng trấn Rusticus:
"Không ai có lý trí lại từ bỏ chân lý để chạy theo sự giả dối."
Đối với ngài, phản bội sự thật dù chỉ trong một việc rất nhỏ vẫn là điều trái với lương tâm.
Sự thật giải phóng con người
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo dạy:
"Nói dối là phát biểu điều sai sự thật với ý định lừa dối người khác" (GLHTCG, số 2482).
Chúa Giêsu cũng gọi ma quỷ là "cha của sự gian dối".
Điều đó không có nghĩa người Kitô hữu phải luôn nói tất cả mọi điều mình nghĩ hoặc làm tổn thương người khác bằng những lời nhận xét thiếu bác ái.
Có sự khác biệt giữa việc nói dối và việc ứng xử lịch thiệp.
Nếu được mời đến dùng bữa tại nhà ai đó, chúng ta không cần phải tuyên bố rằng món ăn ấy không hợp khẩu vị mình. Thay vào đó, chúng ta có thể chân thành cảm ơn lòng hiếu khách, công sức chuẩn bị và sự quan tâm của chủ nhà.
Tương tự, khi ai đó hỏi: "Bạn khỏe không?", câu trả lời "Tôi ổn" thường là một cách chào hỏi xã giao chứ không phải một bản báo cáo chi tiết về mọi khó khăn trong cuộc sống.
Sự lịch thiệp không đồng nghĩa với giả dối.
Điều quan trọng là tránh cố ý lừa dối người khác hoặc trình bày điều sai sự thật như thể đó là sự thật.
Can đảm sống trong sự thật
Một trong những cách tốt nhất để tránh nói dối là chuẩn bị sẵn những câu trả lời trung thực cho các tình huống quen thuộc.
Khi ai đó muốn nghe chuyện thị phi, thay vì nói rằng mình không biết, chúng ta có thể lịch sự đề nghị họ trực tiếp hỏi người liên quan.
Khi không muốn tham gia một sự kiện nào đó, chúng ta có thể từ chối cách đơn giản và chân thành thay vì bịa ra những lý do không có thật.
Sự thật đôi khi khiến chúng ta cảm thấy khó xử trong chốc lát, nhưng lại đem đến sự bình an lâu dài.
Ngược lại, những lời nói dối nhỏ bé tưởng như vô hại thường dần dần làm xói mòn tính trung thực và khiến chúng ta phải tiếp tục xây dựng những lớp vỏ bọc khác để che đậy chúng.
Thánh Giustinô đã làm chứng rằng chân lý đáng giá hơn cả mạng sống.
Có lẽ phần lớn chúng ta sẽ không bao giờ phải đối diện với những thử thách lớn lao như ngài. Nhưng mỗi ngày, trong những lựa chọn rất nhỏ, chúng ta vẫn được mời gọi đứng về phía sự thật.
Bởi chính sự thật sẽ giải thoát chúng ta, giúp người khác biết con người thật của chúng ta và giúp chúng ta sống tự do trước mặt Thiên Chúa.
