Nicoletta Polla-Mattiot: “Thinh lặng là một nơi để cư ngụ”

Theo nữ học giả người Ý, thinh lặng không phải là sự trốn chạy khỏi thế giới, nhưng là phương thế giúp con người chống lại bạo lực của tiếng ồn thời hiện đại và tìm lại sự sáng suốt nội tâm.

Trong một thời đại bị chi phối bởi nhịp sống vội vã và tiếng ồn không ngừng, người ta không mất nhiều thời gian để nhận ra rằng thinh lặng đã trở thành một điều mang tính cách mạng. Nếu điều đó chưa đủ rõ ràng, những tháng ngày đại dịch Covid-19 đã giúp nhiều người cảm nghiệm sâu sắc hơn giá trị của sự tĩnh lặng.

Tuy nhiên, nói rằng thinh lặng là một cuộc cách mạng còn mang ý nghĩa sâu xa hơn nhiều. Bởi lẽ, thinh lặng không chỉ giúp con người bình tâm, nhưng còn tôi luyện họ; không đơn thuần làm dịu đi những xáo trộn, nhưng còn giúp họ được tái sinh từ bên trong.

Đó cũng là xác tín của Nicoletta Polla-Mattiot, tác giả cuốn khảo luận Thinh lặng là cuộc cách mạng. Lắng nghe âm thanh bí mật của sự sống vừa được Nhà xuất bản Einaudi phát hành. Theo bà, thinh lặng là “một trong những giá trị và nhu cầu bị lãng quên nhiều nhất”.

Những người kiên trì vun trồng thinh lặng, chẳng hạn các nữ đan sĩ sống đời chiêm niệm, thường không được xã hội thấu hiểu. Tuy nhiên, nét độc đáo trong tư tưởng của Polla-Mattiot là bà tiếp cận đề tài này từ một góc nhìn hoàn toàn thế tục.

“Trong lãnh vực tôn giáo, có rất nhiều tài liệu và công trình nghiên cứu về thinh lặng. Nhưng tôi không phải là chuyên gia về thinh lặng trong đời sống tôn giáo. Tôi luôn quan tâm đến nó như một công cụ truyền thông. Tôi học ngành văn chương cổ điển và từ lâu đã bị cuốn hút bởi việc các nhà hùng biện cổ đại, đặc biệt là người Hy Lạp, đã dành rất nhiều trang viết để suy tư về thinh lặng. Giáo sư Adriano Pennacini, người dạy tôi môn hùng biện cổ điển, đã mở ra cho tôi hướng suy tư này, và tôi luôn biết ơn ông.”

Từ thế giới cổ đại đến xã hội hiện đại

Nếu trong thế giới cổ đại, thinh lặng đã được xem như một phần của nghệ thuật diễn đạt, thì trong xã hội hiện đại, nó vẫn tiếp tục giữ vai trò của một phương tiện giao tiếp đặc biệt.

Polla-Mattiot cho biết phân tâm học đã nghiên cứu rất sâu về chủ đề này. Đặc biệt, nhờ nhóm nghiên cứu liên ngành về phân tâm học do Mauro Mancini khởi xướng, nhiều người đã bắt đầu khám phá lại giá trị của thinh lặng.

Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự đối với bà đến khi cùng nhà giáo dục Duccio Demetrio thành lập Học viện Thinh lặng, nơi hướng đến việc đào tạo các nhà giáo dục tương lai.

“Mục tiêu của chúng tôi là suy nghĩ về thinh lặng như một trường học và như một hành trình xây dựng tương quan. Điều đó đã phát huy hiệu quả ngay cả trong công việc giảng dạy đại học của tôi tại Đại học IULM, nơi tôi phụ trách môn ‘Sinh thái học của thinh lặng’, đặc biệt trong thời gian đại dịch. Khi ấy, chúng tôi nhận ra rằng chính thinh lặng đã giữ mọi người gắn kết với nhau.”

Thinh lặng là nơi để ở

Khi được hỏi đâu là vị trí của thinh lặng trong đời sống thường nhật của một người bận rộn, nữ học giả chia sẻ một trải nghiệm thú vị từ lớp học của mình.

“Mỗi khi giảng dạy ở đại học, tôi yêu cầu sinh viên mang theo một cuốn sổ tay. Sau đó tôi hỏi các em: các em đặt thinh lặng ở đâu? Trong tai? Trong trái tim? Trong phần nào của cơ thể? Tôi luôn hy vọng mỗi người đều giữ nó ở một nơi nào đó trong chính mình.”

Bà tiếp tục:

“Tôi thích nghĩ rằng thinh lặng là một nơi để cư ngụ. Thực ra, đó là khoảng không gian mà chúng ta cần biết dành chỗ cho nó. Tôi hình dung thinh lặng như một chuỗi những bong bóng nhỏ, nơi bạn có thể an tâm bước vào và nghỉ ngơi mà không sợ hãi.”

Thinh lặng mang tính tương quan

Theo Polla-Mattiot, thinh lặng không phải là trạng thái cô lập hay tách biệt khỏi người khác.

“Trước hết, thinh lặng phải mang tính tương quan. Đó là nơi bạn có thể lắng nghe và trao truyền điều gì đó. Chúng ta thường quên rằng chính lời nói mới có thể trở thành những bức tường hoặc những chiếc mặt nạ. Lời nói có thể được dùng để tự vệ hoặc tấn công người khác.”

Ngược lại, bà cho rằng thinh lặng giúp đưa ngôn từ trở về với chức năng nguyên thủy của nó.

“Càng có nhiều khoảng trống xung quanh lời nói, lời nói càng trở nên trong sáng và minh bạch. Vì thế, sự tĩnh lặng bên ngoài luôn tương ứng với một sự sáng tỏ trong tâm hồn.”

Có thể tìm thấy thinh lặng giữa đô thị ồn ào?

Đối diện với câu hỏi làm thế nào để tìm được thinh lặng trong các đô thị hiện đại, Polla-Mattiot gợi lại tư tưởng của nhà nhân học Marc Augé.

“Theo ông, âm thanh nơi đô thị là một ‘phi không gian’. Và thinh lặng cũng có thể được hiểu như một trạng thái chuyển tiếp và chờ đợi. Trong những ‘phi không gian’ như thành phố, điều quan trọng không phải là chúng ta có bị bao quanh bởi tiếng ồn hay không, mà là khả năng chờ đợi một điều gì đó vẫn luôn lặp lại và có thể mở rộng mãi, nếu chúng ta đủ can đảm để ở lại.”

Bà tóm tắt quan điểm ấy bằng một hình ảnh đầy thi vị:

“Tôi luôn chọn kéo dài khoảnh khắc hiện tại.”

Tiếng ồn đáng sợ nhất là tiếng ồn trong tâm trí

Trong cuốn sách của mình, Polla-Mattiot kể lại cuộc gặp với nhà khoa học Steven Orfield tại thành phố Minneapolis, người đã nghiên cứu bản chất vật lý của thinh lặng và xây dựng một trong những phòng tiêu âm đặc biệt nhất thế giới.

Theo bà, ngày nay xã hội ngày càng quan tâm hơn đến việc bảo vệ không gian yên tĩnh.

“Đã xuất hiện những cộng đồng sống mà hầu như không bị ô nhiễm tiếng ồn. Ở đó, người cao tuổi nghe tốt hơn, ít gặp tình trạng suy giảm thính lực hoặc các chứng ù tai khó chịu. Ngay cả các tòa án cũng đã bắt đầu tiếp nhận những vụ kiện liên quan đến tiếng ồn.”

Tuy nhiên, điều khiến bà lo ngại nhất không phải là tiếng ồn vật lý mà là tiếng ồn tinh thần.

“Chúng ta không bao giờ thực sự nghỉ ngơi. Chúng ta không bao giờ ngắt kết nối. Chúng ta không bao giờ dừng lại. Chúng ta chỉ lặp lại những gì mình nghe được mà không dành thời gian suy nghĩ. Nếu không có không gian để suy tư, chúng ta sẽ chỉ phản ứng theo bản năng và dễ trở nên bạo lực.”

Bà lấy ví dụ từ các chương trình tranh luận trên truyền hình:

“Trong các chương trình đối thoại, nếu một khách mời dừng lại hai giây để suy nghĩ, thế là quá muộn. Họ lập tức bị người dẫn chương trình hoặc người đối thoại lấn át.”

Không phải mọi thinh lặng đều tích cực

Dù đánh giá cao giá trị của thinh lặng, Polla-Mattiot cũng cảnh báo rằng không phải mọi hình thức thinh lặng đều mang ý nghĩa tích cực.

“Thinh lặng là một quyền căn bản của con người, nhưng nó cũng có thể trở thành công cụ bạo lực.”

Bà nhắc đến việc sử dụng bom âm thanh trong chiến tranh hoặc việc phát nhạc kim loại với cường độ cực lớn vào tai tù nhân như một hình thức tra tấn.

Bên cạnh đó còn có sự im lặng bị cưỡng bức trong các chế độ độc tài.

“Những đôi môi bị buộc phải câm lặng trong các chế độ chuyên chế cũng bạo lực chẳng kém gì những quả bom âm thanh.”

Thinh lặng của tình yêu

Khi được hỏi đâu là hình thức thinh lặng giàu sức truyền đạt nhất mà bà từng chứng kiến, câu trả lời của Polla-Mattiot rất ngắn gọn nhưng đầy sức gợi:

“Đó là thinh lặng giữa những người yêu nhau.”

Theo bà, lượng thinh lặng mà hai người có thể cùng chia sẻ tỷ lệ thuận với mức độ thân mật giữa họ.

Bà nhắc đến màn trình diễn nổi tiếng của nữ nghệ sĩ Marina Abramović cùng người bạn đời cũ là Ulay. Đối với bà, đó là một trong những khoảnh khắc mãnh liệt và khó quên nhất trong nghệ thuật trình diễn đương đại.

“Đó là bằng chứng sống động cho thấy thinh lặng là một cuộc cách mạng, bởi nó trao tiếng nói cho điều vốn vô hình, nhưng lại chạm đến ý nghĩa sâu xa nhất của sự hiện hữu.”

Và có lẽ, như bà kết luận, cuộc cách mạng ấy không đòi hỏi những điều quá lớn lao:

“Chỉ cần một phút thinh lặng mỗi ngày cũng đủ để chúng ta thực hiện một bước tiến cách mạng trong đời sống của mình.”

https://www.avvenire.it/agora/cultura/polla-mattiot-il-silenzio-e-un-posto-da-abitare_109008