Tiếng Việt
Paul Dirac, thiên tài vật lý lượng tử nổi tiếng với sự chính xác tuyệt đối và tính kỷ luật trí tuệ, từng tự nhận mình là người vô thần. Thế nhưng về cuối đời, ông bắt đầu nói đến một “Thiên Chúa toán học” – không phải một Thiên Chúa để an ủi con người, nhưng là nguyên lý trật tự tất yếu của vũ trụ. Đối với Dirac, vẻ đẹp và sự hài hòa của các định luật tự nhiên trở thành tiêu chuẩn của chân lý.
******
Paul Dirac sinh năm 1902 và qua đời năm 1984. Ông là một trong những nhà vật lý lý thuyết quan trọng nhất của thế kỷ XX, một trong những người đặt nền móng cho cơ học lượng tử. Ông cũng là người viết nên một trong những phương trình đẹp nhất trong vật lý học và là người đầu tiên tiên đoán sự tồn tại của phản vật chất.
Dirac là người rất ít nói. Ông hầu như không nói về bản thân, và gần như không bao giờ nói về Thiên Chúa. Chính vì thế, đối với nhiều nhà nghiên cứu, ông là một nhân vật đặc biệt: đời sống nội tâm của ông không được tuyên bố rõ ràng, nhưng dường như vẫn ẩn hiện đâu đó, như một mạch nước ngầm chỉ lộ ra khi người ta biết tìm kiếm.
Dirac lớn lên trong một gia đình nghiêm khắc. Cha ông rất độc đoán và buộc con cái chỉ được nói tiếng Pháp trong nhà. Tuổi thơ của ông vì thế khá cứng nhắc, ít cảm xúc và đầy im lặng. Từ rất sớm, Dirac học được rằng lời nói có thể nguy hiểm, rằng chỉ cần nói sai một câu cũng có thể phải trả giá. Vì thế ông chọn sự im lặng.
Và rồi ông chọn toán học. Bởi vì, đối với ông, toán học không bao giờ phản bội con người.
Chính sự tìm kiếm tuyệt đối ấy đã khiến Dirac trở thành một nhà vật lý phi thường. Ông không chấp nhận bất kỳ sự thỏa hiệp nào. Ông tìm kiếm những quy luật đơn giản, tất yếu và không thể khác được. Ông không quan tâm một lý thuyết “hoạt động tương đối đúng”. Ông muốn nó phải đúng hoàn toàn.
Phương trình electron tương đối tính nổi tiếng của ông không xuất phát từ một thí nghiệm, nhưng từ một nhu cầu gần như mang tính đạo đức: một lý thuyết phải đẹp.
Đối với Dirac, vẻ đẹp không phải là trang trí. Nó là tiêu chuẩn của chân lý. Ông từng nói rằng một lý thuyết xấu xí thì không thể đúng được. Đối với một nhà khoa học, cách nghĩ ấy gần như mang một chiều kích tôn giáo.
Trong nhiều năm, Dirac tự nhận mình là người vô thần. Một kiểu vô thần triệt để, lạnh lùng và không thỏa hiệp. Ông cho rằng tôn giáo là một sản phẩm của con người, mang tính cảm xúc và thiếu chính xác.
Tuy nhiên theo thời gian, quan điểm ấy dần thay đổi. Không phải bằng một cuộc hoán cải đột ngột, nhưng bằng một sự chuyển biến nhẹ nhàng. Trong những năm cuối đời, Dirac bắt đầu nói đến một điều mà ông gọi là “Thiên Chúa toán học”.
Đó không phải là một Thiên Chúa cá vị, không phải một Thiên Chúa lắng nghe lời cầu nguyện. Nhưng là một nguyên lý trật tự sâu xa của vũ trụ. Một Thiên Chúa không yêu thương theo nghĩa con người hiểu, nhưng cũng không bao giờ sai lầm. Một Thiên Chúa đồng nhất với cấu trúc toán học của vũ trụ.
Chính ở điểm này người ta có thể nhận ra một dạng linh đạo nơi Dirac. Ông không tìm Thiên Chúa để được an ủi. Ông chấp nhận ý tưởng về Thiên Chúa như một sự tất yếu logic, như giả thuyết duy nhất phù hợp với vẻ đẹp và sự hài hòa cực kỳ tinh tế của các định luật tự nhiên.
Đối với ông, đức tin không phát sinh từ cảm xúc, nhưng từ sự nghiêm ngặt của lý trí. Không phải từ nhu cầu cá nhân, nhưng từ việc không thể phủ nhận một trật tự vượt trên con người.
Dirac không quỳ gối. Nhưng ông chấp nhận đầu hàng trước trật tự của vũ trụ. Và đối với một con người như ông, đó là một cử chỉ rất lớn.
Cuộc đời của Dirac vẫn rất cô độc. Ông không thích giảng dạy. Ông không thích nói trước công chúng. Ông cũng không thích giải thích quá nhiều. Không phải vì ông khinh thường người khác, nhưng vì ông sợ làm mất đi sự chính xác.
Ở đây lại xuất hiện một nét rất gần với đời sống thiêng liêng: sự tôn trọng tuyệt đối đối với điều gì đó lớn hơn chính mình.
Dirac sống như thể chân lý rất mong manh, như thể chỉ một lời nói sai cũng có thể làm hỏng nó. Vì thế ông chọn sự im lặng – một sự im lặng không trống rỗng, nhưng đầy lắng nghe.
Trong một thế giới nói quá nhiều, Dirac trở thành một lời nhắc nhở. Ông cho thấy rằng không phải mọi điều chân thật đều có thể được diễn đạt dễ dàng. Khi tri thức trở nên sâu sắc, nó cũng trở nên giản dị và khiêm tốn hơn.
Có lẽ vì thế mà nhiều người vẫn quay lại suy nghĩ về ông. Bởi Dirac thể hiện một dạng linh đạo không phô bày, không thuyết phục, không tìm cách cải đạo ai. Nhưng nó vẫn ở đó – giống như một phương trình vẫn đúng, ngay cả khi không ai nhìn vào nó.
https://www.avvenire.it/rubriche/interferenze/paul-dirac-e-il-dio-che-non-osava-nominare_104195
