Tiếng Việt
Một bài diễn thuyết quan trọng của triết gia Paul Ricœur, lần đầu được công bố tại Ý, đặt lại vấn đề căn tính con người trong tương quan với tha nhân. Trong một thế giới đầy xung đột và chia rẽ, Ricœur cho thấy căn tính không phải là một thực tại cố định, nhưng mong manh, dễ bị tổn thương và luôn cần được thanh luyện qua việc gặp gỡ người khác. Từ đó, ông mời gọi vượt qua nỗi sợ hãi và khép kín để hướng đến sự tôn trọng và chung sống trong khác biệt.
Căn tính: câu hỏi không dễ trả lời
Vấn đề căn tính, khi gắn liền với việc nhìn nhận tha nhân, đặt ra một câu hỏi căn bản: “Chúng ta là ai?”. Tuy nhiên, con người thường né tránh câu hỏi này bằng cách đưa ra những câu trả lời đơn giản về “chúng ta là gì”, như thể căn tính là một thực tại cố định và có thể định nghĩa rõ ràng.
Chính ở đây bộc lộ sự mong manh của căn tính: những câu trả lời tưởng như chắc chắn ấy thực ra chỉ che giấu sự bất an sâu xa. Căn tính không phải là một công thức, nhưng là một thực tại sống động, luôn phải được khám phá và xây dựng.
Căn tính và thời gian: giữa “cái giống nhau” và “chính mình”
Một trong những nguyên nhân chính làm cho căn tính trở nên mong manh là mối tương quan của nó với thời gian. Làm thế nào để một con người vẫn là “chính mình” qua dòng thời gian?
Ricœur phân biệt hai chiều kích: “cái giống nhau” (idem) và “chính mình” (ipse). Căn tính không chỉ là sự ổn định bên ngoài, nhưng là sự trung thành với chính mình trong hành trình sống, đặc biệt qua việc giữ lời hứa và các tương quan.
Nguy cơ xảy ra khi con người biến căn tính thành một thực tại cứng nhắc, đánh mất sự linh hoạt cần thiết của đời sống, và từ đó rơi vào thái độ khép kín.
Tha nhân như một mối đe dọa
Một nguồn gốc khác của sự mong manh nơi căn tính là cách con người nhìn nhận tha nhân. Thực tế cho thấy người khác thường bị xem như một mối đe dọa đối với căn tính của mình, dù là cá nhân hay tập thể.
Những khác biệt trong lối sống, cách suy nghĩ hay văn hóa dễ bị cảm nhận như một sự tấn công vào chính mình. Từ đó nảy sinh những phản ứng tiêu cực như loại trừ, khước từ hoặc đối kháng.
Ricœur cho rằng phản ứng này có thể được so sánh với cơ chế “miễn dịch” trong sinh học: con người có xu hướng tự vệ trước những gì bị coi là “ngoại lai”. Tuy nhiên, khi áp dụng vào đời sống xã hội, cơ chế này dễ dẫn đến chia rẽ và xung đột.
Ngôn ngữ, ký ức và nguy cơ khép kín
Ngôn ngữ và ký ức đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành căn tính. Con người kể lại cuộc đời mình qua các câu chuyện, và chính những câu chuyện này giúp xác định “tôi là ai”.
Tuy nhiên, ký ức cũng có thể trở thành yếu tố đóng kín căn tính. Những ký ức riêng biệt, nếu không được mở ra cho người khác, có thể dẫn đến sự loại trừ: “ký ức của tôi không phải là của bạn”.
Thêm vào đó, lòng ghen tị và cạnh tranh cũng cản trở việc nhìn nhận tha nhân. Khi con người không thể chấp nhận niềm vui hay thành công của người khác, mối tương quan bị biến dạng và trở nên đối kháng.
Ý thức hệ và sự thao túng căn tính tập thể
Ở cấp độ cộng đồng, vấn đề trở nên phức tạp hơn với sự can thiệp của ý thức hệ. Các hệ thống tư tưởng có thể thao túng ký ức tập thể bằng cách chọn lọc, nhấn mạnh hoặc lãng quên một số sự kiện lịch sử.
Mọi câu chuyện đều mang tính chọn lọc, và chính điều này tạo cơ hội cho việc xây dựng những “câu chuyện chính thức”, phục vụ cho quyền lực hoặc lợi ích của một nhóm.
Từ đó, lịch sử không chỉ được kể lại mà còn được “định hướng”, thậm chí bị biến thành công cụ củng cố căn tính khép kín. Các hình thức tưởng niệm, giáo dục và kỷ niệm có thể vô tình hoặc hữu ý phục vụ cho mục tiêu này.
Hướng đến sự tôn trọng tha nhân
Trước những nguy cơ đó, Ricœur mời gọi con người nhìn nhận lại căn tính của mình như một thực tại mở, luôn cần được thanh luyện và làm phong phú qua việc gặp gỡ tha nhân.
Thay vì coi người khác là mối đe dọa, con người được mời gọi nhìn nhận họ như một cơ hội để hiểu chính mình sâu sắc hơn. Chính trong sự tôn trọng và đối thoại, căn tính mới được củng cố một cách chân thực.
Trong một thế giới mà các mối tương quan thường bị chi phối bởi xung đột và nghi kỵ, tư tưởng của Paul Ricœur nhắc nhớ rằng: căn tính đích thực không được xây dựng bằng sự loại trừ, nhưng bằng khả năng đón nhận và tôn trọng tha nhân.
https://www.avvenire.it/agora/cultura/paul-ricoeur-identita-fragili-e-rispetto-dellaltro_105862
