Tiếng Việt
Các sinh viên đại học tại Firenze cùng sáng kiến Magnifica Humanitas đang đề xuất một hình thức “ăn chay khỏi trí tuệ nhân tạo”: biết dừng lại để bảo vệ khả năng suy nghĩ của con người và đào luyện những con người tự do hơn, có tư duy phản biện hơn và có khả năng xây dựng các mối tương quan chân thực hơn.
Davide Imeneo
Ngày 19 tháng 5 vừa qua, khoảng bốn trăm sinh viên đại học đã quy tụ tại Trung tâm Hội nghị Palazzo degli Affari ở Firenze trong cuộc gặp gỡ với chủ đề: “Học tập cùng trí tuệ nhân tạo: từ những lối tắt đến việc sử dụng có phê phán.”
Theo chia sẻ của ban tổ chức, mục tiêu của sự kiện là cổ võ việc sử dụng trí tuệ nhân tạo theo cách giúp người trẻ “học để không trở nên lệ thuộc vào trí tuệ nhân tạo.”
Một nữ sinh viên ngành thống kê đã tóm lược vấn đề một cách ngắn gọn nhưng sâu sắc:
“Bộ não vẫn phải hoạt động khi sử dụng trí tuệ nhân tạo.”
Ngay ngày thứ Hai sau đó, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã ban hành thông điệp đầu tiên của ngài, Magnifica Humanitas, bàn về việc bảo vệ phẩm giá con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Nếu muốn rút ra những định hướng dành cho môi trường giáo dục, có lẽ cần bắt đầu từ một câu trong văn kiện này:
“Chúng ta phải học biết ăn chay khỏi trí tuệ nhân tạo và bảo vệ người trẻ khỏi lời hứa hẹn về một cỗ máy hoàn hảo, khỏi sự quyến rũ tinh vi khiến tư duy của con người bị xem là không còn cần thiết đúng vào lúc nó cần thiết nhất.”
“Ăn chay khỏi trí tuệ nhân tạo” theo Đức Thánh Cha Lêô XIV
Ăn chay là một khái niệm gắn liền với truyền thống thiêng liêng lâu đời của Hội Thánh Công giáo. Tuy nhiên, khi đặt cạnh những thành tựu kỹ thuật số hiện đại, khái niệm ấy nghe có vẻ khá bất ngờ.
Thế nhưng, đó chính là đề nghị mà Đức Thánh Cha Lêô XIV đưa ra.
Ăn chay là một kỷ luật giúp con người phân biệt giữa nhu cầu thực sự và thói quen. Khi áp dụng vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, điều đó có nghĩa là học biết nhận ra những lúc câu trả lời tức thời làm cho câu hỏi bị dập tắt trước khi nó kịp trưởng thành trong tâm trí con người.
Nguy cơ đối với tư duy phản biện của người trẻ
Nhiều dữ liệu nghiên cứu cho thấy đây là một vấn đề rất cấp thiết.
Một khảo sát của Đại học Oxford cho thấy 80% học sinh Anh từ 13 đến 18 tuổi sử dụng trí tuệ nhân tạo để làm bài tập.
Các nghiên cứu khác của Đại học Carnegie Mellon và Microsoft cho thấy việc thường xuyên sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo sinh để giải quyết cả những vấn đề đơn giản có thể làm suy giảm khả năng suy luận độc lập.
Tại Ý, một cuộc khảo sát của Skuola.net thực hiện trên hai nghìn thanh thiếu niên từ 11 đến 25 tuổi cho thấy 15% người trẻ sử dụng trí tuệ nhân tạo hằng ngày để tâm sự và xin lời khuyên cá nhân.
Đáng chú ý hơn, bốn trong mười người trẻ được khảo sát cho biết họ đã hình thành những gắn bó cảm xúc với chatbot.
Đức Thánh Cha Lêô XIV đã nhận định về hiện tượng ngày càng phổ biến này như sau:
“Nguy cơ đối với một người trẻ trước trí tuệ nhân tạo không phải chủ yếu là việc họ tin rằng mình đang trò chuyện với một con người khác, nhưng là việc họ dần đánh mất chính khát vọng tìm kiếm một con người thật sự.”
Ba nguyên tắc giáo dục của Đức Thánh Cha Lêô XIV
Để đối diện với những thách đố mới, Đức Thánh Cha đề xuất ba nguyên tắc giáo dục nền tảng.
Thứ nhất: Giá trị của giới hạn
Ngài viết:
“Con người không phát triển bất chấp những giới hạn, nhưng nhiều khi chính nhờ các giới hạn ấy mà trưởng thành.”
Điều đó có nghĩa là những khó khăn trong học tập, những sai lầm, thời gian chờ đợi và cả những điều chưa biết ngay lập tức đều là những yếu tố thiết yếu trong tiến trình phát triển nhân cách.
Những “lối tắt” do thuật toán cung cấp đôi khi tước mất nơi người trẻ một bài tập quan trọng của sự trưởng thành.
Thứ hai: Kỷ luật đối với sự chú ý
Theo Đức Thánh Cha, sự phát triển toàn diện đòi hỏi những nhịp sống biết dành chỗ cho thinh lặng, học tập chuyên sâu, đọc sách và những cuộc trao đổi chín chắn.
Trong một thế giới bị bủa vây bởi các kích thích liên tục, khả năng tập trung trở thành một nhân đức cần được bảo vệ và rèn luyện.
Thứ ba: Tính trung tâm của các mối tương quan
Đức Thánh Cha khẳng định rằng nhà trường phải cung cấp điều mà công nghệ kỹ thuật số không thể tự mình mang lại:
“Thời gian được chia sẻ để cùng học hỏi và những mối tương quan đáng tin cậy.”
Theo ngài, nguyên tắc này không chỉ áp dụng cho trường học mà còn cho đại học, các môi trường mục vụ giới trẻ, thể thao, giáo lý, đào tạo nghề nghiệp và cả việc học tập suốt đời của người trưởng thành.
Điều đó càng trở nên quan trọng khi một nghiên cứu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo rằng đến năm 2030, khoảng 39% các kỹ năng hiện nay sẽ trở nên lỗi thời.
Giáo dục về trí tuệ nhân tạo cũng là học cách không sử dụng nó
Trước tốc độ phát triển chóng mặt của thế giới kỹ thuật số, con người thường có xu hướng chọn một trong hai thái cực: hoặc hứng khởi một cách thiếu phê phán, hoặc sợ hãi đến mức tê liệt.
Tuy nhiên, theo Đức Thánh Cha Lêô XIV, cả hai thái cực ấy đều không đủ.
Ngài đề xuất một con đường thứ ba, kiên nhẫn và quân bình hơn.
Công nghệ có thể trở thành một môi trường phong phú cho sự phát triển của con người, nhưng chỉ khi các nhà giáo dục chấp nhận một nhiệm vụ mới: không chỉ dạy cách sử dụng công nghệ, mà còn dạy cách quyết định khi nào không nên sử dụng nó.
Chính ở đây, ý tưởng “ăn chay khỏi trí tuệ nhân tạo” trở lại với toàn bộ ý nghĩa của nó.
Để việc “ăn chay” này thực sự hiệu quả, cần có sự ý thức và đồng hành. Học cách thực hành điều đó cùng nhau – trong lớp học cũng như trong gia đình – có lẽ sẽ là một trong những nhiệm vụ giáo dục quan trọng nhất trong những năm sắp tới.
