Chúng ta đang bắt đầu nói chuyện như AI trong khi AI lại cố gắng bắt chước con người
Bạn đã bao giờ, khi đọc bài luận của sinh viên hay nghe một bài phát biểu trên Zoom, chợt cảm thấy câu chữ quá trơn tru, quá hoàn hảo, đến mức… không giống con người? Cảm giác ấy không phải ngẫu nhiên. Đó là dấu hiệu của một sự biến hình âm thầm: con người đang dần nói chuyện giống chatbot, trong khi các cỗ máy lại học cách mô phỏng sự mong manh của con người.
1. Hiện tượng mới trong giao tiếp thời đại AI
Trong môi trường học tập và làm việc trực tuyến ngày nay, không ít người nhận thấy một hiện tượng quen mà lạ: nhiều email, bài thuyết trình hay phát biểu trực tuyến có ngôn ngữ rất chuẩn mực, mạch lạc, nhưng thiếu cảm xúc cá nhân.
Hiện tượng này phản ánh một xu hướng đáng chú ý:
con người đang dần điều chỉnh cách diễn đạt của mình theo lối ngôn ngữ của trí tuệ nhân tạo, trong khi các hệ thống AI lại được lập trình để mô phỏng hành vi và cảm xúc của con người.
Đây không chỉ là thay đổi về từ vựng, mà là sự chuyển dịch trong cách tư duy và giao tiếp.
2. Sự thay đổi từ vựng và tác động đến ngôn ngữ học đường
Các nghiên cứu của Viện Max Planck về Phát triển Nhân loại cho thấy, sau khi các công cụ AI tạo sinh (như ChatGPT) xuất hiện, một số từ tiếng Anh mang tính học thuật và trừu tượng đã tăng mạnh tần suất sử dụng, chẳng hạn:
delve (đào sâu),
meticulous (tỉ mỉ),
realm (lĩnh vực),
adept (thành thạo).
Những từ này vốn phổ biến trong ngôn ngữ của các mô hình AI, nay dần xuất hiện trong:
bài viết học thuật,
bài thuyết trình,
email chuyên môn,
và cả giao tiếp của học sinh, sinh viên.
Tác giả Hiromu Yakura nhận định rằng con người đang nội tâm hóa ngôn ngữ của AI, tức là tiếp nhận và sử dụng nó một cách vô thức.
Trong giáo dục, điều này đặt ra câu hỏi quan trọng:
Học sinh đang học cách diễn đạt tư duy của mình,
hay chỉ đang lặp lại những khuôn mẫu ngôn ngữ “đúng chuẩn” do AI cung cấp?
3. AI mô phỏng tâm lý con người: một thách thức nhận thức
Một thí nghiệm công bố trên Nature đã cho các mô hình AI (Claude, Grok, Gemini, ChatGPT) tham gia các phiên trị liệu tâm lý mô phỏng trong nhiều tuần.
Kết quả cho thấy các AI có thể tạo ra những phản hồi giống ngôn ngữ tâm lý học, đề cập đến:
lo âu,
căng thẳng,
cảm giác xấu hổ,
và thậm chí mô tả “ký ức” hay “tổn thương” của chính mình bằng các thuật ngữ ẩn dụ.
Về mặt giáo dục, cần nhấn mạnh:
AI không có cảm xúc hay ý thức,
mà chỉ tái tạo các mẫu ngôn ngữ được học từ dữ liệu của con người.
Nếu không được hướng dẫn đúng, người học – đặc biệt là thanh thiếu niên – có thể:
nhầm lẫn giữa mô phỏng và trải nghiệm thật,
hoặc gán cho AI những đặc tính tâm lý mà nó không hề có.
4. Nguy cơ “buồng vọng” và sự nghèo nàn cảm xúc trong giao tiếp
Trong bối cảnh nhiều người sử dụng chatbot để hỗ trợ tinh thần, các chuyên gia cảnh báo về hiệu ứng “echo chamber” (buồng vọng), là tình trạng một người chỉ nghe thấy những ý kiến giống với suy nghĩ của mình. Mỗi lần nghe lại, ý kiến ấy càng mạnh hơn, trong khi các quan điểm khác bị loại bỏ hoặc không xuất hiện.
người dùng chỉ nhận lại những phản hồi củng cố cảm xúc sẵn có,
thay vì được dẫn dắt đến suy nghĩ đa chiều và lành mạnh hơn.
Ngoài ra, các nghiên cứu về giao tiếp số chỉ ra rằng:
việc quen dùng câu trả lời ngắn, trung tính,
giúp giao tiếp hiệu quả hơn về mặt kỹ thuật,
nhưng lại làm giảm chiều sâu cảm xúc và sự đồng cảm.
Trong giáo dục, điều này có thể dẫn đến:
lớp học “đúng – đủ – lịch sự”,
nhưng thiếu tranh luận, thiếu sáng tạo, thiếu bản sắc cá nhân.
5. Vai trò của giáo dục: bảo vệ tư duy độc lập và tính người
Các nhà nghiên cứu cho rằng mối nguy lớn nhất không phải là AI nói giống con người, mà là:
con người bắt đầu suy nghĩ theo khuôn mẫu của AI,
giao phó không chỉ cách diễn đạt mà cả nội dung tư duy cho công cụ.
Trong đào tạo và giáo dục, nhiệm vụ cốt lõi là:
rèn luyện khả năng tư duy phản biện,
khuyến khích diễn đạt cá nhân, kể cả khi chưa hoàn hảo,
trân trọng sai sót, ngập ngừng, khác biệt ngôn ngữ như một phần của quá trình học tập.
Những câu nói chưa trọn vẹn, cách diễn đạt mang màu sắc địa phương, hay lập luận còn vụng về… chính là dấu hiệu của tư duy sống, chứ không phải lỗi cần loại bỏ.
6. Kết luận định hướng giáo dục
Trong tương lai, khi AI ngày càng hiện diện trong học tập và giao tiếp:
chuẩn mực hóa là điều khó tránh,
nhưng tính người chỉ được bảo toàn nếu giáo dục chủ động bảo vệ:
sự không hoàn hảo,
tính mong manh,
và tiếng nói riêng của mỗi cá nhân.
Giáo dục không nên đào tạo “người nói giống AI”,
mà là con người biết sử dụng AI mà vẫn giữ được tư duy, cảm xúc và trách nhiệm của chính mình.
Chưa có Đánh giá/Bình luận nào được đăng.
Hãy trở thành người đầu tiên đóng góp nội dung cho Bài viết này.
