Vì sao Chính Thống giáo Đông phương vẫn chưa thuyết phục?

Dẫn nhập

Cuộc tranh luận giữa Công Giáo và Chính Thống giáo Đông phương về quyền tối thượng của Giám mục Rôma không đơn thuần là một bất đồng lịch sử, nhưng là một vấn đề giáo hội học và nhận thức luận thần học mang tính nền tảng. Nếu vấn đề này không được giải quyết thỏa đáng, mọi cố gắng tái lập hiệp thông trọn vẹn sẽ thiếu một cơ sở cấu trúc vững chắc.

Bài khảo luận này không nhằm công kích Chính Thống giáo, nhưng nhằm phân tích ba trục lập luận cho thấy mô hình giáo hội học Chính Thống vẫn chưa đạt tới tính thuyết phục hệ thống:
(1) Nền tảng Kinh Thánh của primatus Petri;
(2) Chứng tá của truyền thống thiên niên kỷ thứ nhất;
(3) Vấn đề thẩm quyền và tính xác quyết tín lý.

I. Primatus Petri trong Kinh Thánh: Phân tích chú giải

1. Matthêu 10,2 và thuật ngữ prōtos

Mt 10,2 (NA28):

Prōtos Simōn ho legomenos Petros…

Bản dịch Nhóm Các Giờ Kinh Phụng Vụ:

“Sau đây là tên của mười hai Tông Đồ: đứng đầu là ông Si-môn, cũng gọi là Phê-rô…”

Thuật ngữ prōtos trong Hy Lạp Koine không chỉ diễn tả thứ tự liệt kê, nhưng còn mang ý nghĩa ưu tiên phẩm trật (cf. BDAG, s.v. prōtos). Điều đáng lưu ý là trong các danh sách Tông đồ khác (Mc 3,16; Lc 6,14; Cv 1,13), tên Phêrô luôn được đặt ở vị trí đầu tiên, trong khi Giuđa luôn đứng cuối – cấu trúc này mang tính thần học chứ không chỉ văn học.

2. Matthêu 16,18–19: Cấu trúc ngữ nghĩa

Su ei Petros, kai epi tautē tē petra oikodomēsō mou tēn ekklēsian… dōsō soi tas kleidas tēs basileias tōn ouranōn.

Ở đây có ba yếu tố thần học:

1. Danh xưng mới (Petros) → truyền thống Kinh Thánh cho thấy việc đổi tên hàm ý sứ mạng (Abram → Abraham; Jacob → Israel).

2. Hình ảnh “chìa khóa” → ám chỉ Is 22,22 (quyền bính quản lý vương quyền).

3. Quyền “cầm buộc – tháo cởi” (δέω/λύω) → thuật ngữ rabbi mang tính thẩm quyền pháp lý.

Chính Thống giáo thường diễn giải đoạn này theo hướng Phêrô đại diện cho đức tin của Hội Thánh. Tuy nhiên, ngữ pháp Hy Lạp ở đây mang tính cá vị trực tiếp (“soi” – ngôi thứ hai số ít), không chỉ mang tính tập thể.

3. Luca 22,31–32 và Gioan 21,15–17

Lc 22,32:

Egō de edeēthēn peri sou hina mē eklipē hē pistis sou; kai su pote epistrepsas stērison tous adelphous sou.

“Ta đã cầu nguyện cho con… và khi con trở lại, hãy củng cố anh em con.”

Ở đây, vai trò củng cố đức tin anh em được trao riêng cho Phêrô.

Ga 21,15–17:

Boske ta arnia mou… Poimaine ta probata mou…

Ba lần ủy thác mục tử mang tính phổ quát (“chiên của Thầy”), không giới hạn trong phạm vi địa phương.

Kết luận mục I

Toàn bộ cấu trúc Tân Ước cho thấy một primatus mang chiều kích thực quyền, chứ không đơn thuần là danh dự.

II. Truyền thống thiên niên kỷ thứ nhất: Dữ kiện lịch sử – thần học

1. Thánh Irênê thành Lyon (khoảng 180)

Adversus Haereses III,3,2:

Ad hanc enim ecclesiam, propter potiorem principalitatem, necesse est omnem convenire ecclesiam…

(“Vì quyền ưu việt hơn, mọi Giáo hội phải quy tụ về Giáo hội này.”)

Cụm từ potiorem principalitatem hàm ý không chỉ danh dự, nhưng một nguyên lý ưu tiên mang tính cấu trúc.

2. Thánh Augustinô

Augustinô nhìn nhận sự kế tục Tông đồ tại Rôma như bảo đảm chính thống (cf. Contra epistulam Manichaei, 5).

3. Can thiệp giáo hoàng và sự tiếp nhận Đông phương

• Thánh Lêô Cả tại Công đồng Chalcedon (451):
  Các nghị phụ tuyên bố:

“Phêrô đã nói qua miệng Lêô.”

• Công đồng Constantinopolis III (680–681):
  Thư của Đức Thánh Cha Agathô được đón nhận như chuẩn mực chính thống.

Nếu primatus chỉ là primatus honoris, thì sự tiếp nhận mang tính tín lý ấy cần được giải thích thỏa đáng hơn.

III. Vấn đề nhận thức luận giáo hội học

1. Câu hỏi nền tảng

Một Hội Thánh phổ quát cần nguyên lý nào để đạt tới sự xác quyết chung quyết trong các tranh chấp tín lý?

2. Mô hình Công Giáo

Công đồng Vatican I (1870), Pastor Aeternus:

“Romanus Pontifex… ea infallibilitate pollere…”

Giáo hoàng, khi tuyên bố ex cathedra, được gìn giữ khỏi sai lầm nhờ đặc ân của Chúa Kitô.

Điều này không phủ nhận tính hiệp đoàn của Giám mục đoàn, nhưng cung cấp một nguyên lý hiệp nhất hữu hình.

3. Mô hình Chính Thống

Chính Thống giáo đặt trọng tâm vào:

• Tính hiệp đoàn

• Sensus fidelium

• Công đồng

Tuy nhiên, khi các Tòa Thượng phụ bất đồng, cơ chế xác định chung quyết không được định nghĩa rõ ràng. Vấn đề này không chỉ mang tính lý thuyết, nhưng đã xuất hiện trong các căng thẳng giữa các Giáo hội Chính Thống địa phương trong thế kỷ XXI.

IV. Hệ luận giáo hội học

Nếu mọi thực tại hữu cơ (gia đình, giáo phận, giáo tỉnh) đều có một nguyên lý hiệp nhất hữu hình, thì việc Hội Thánh hoàn vũ cũng có một nguyên lý như thế không phải là điều phi lý, nhưng là một diễn tiến hợp lý.

Giáo hội học Công Giáo không xem quyền tối thượng như một cấu trúc áp đặt từ bên ngoài, nhưng như một yếu tố nội tại của cơ cấu tông truyền.

V. Hướng tới hiệp nhất

Những phân tích trên không nhằm phủ nhận chiều sâu thần học và linh đạo của Chính Thống giáo Đông phương. Ngược lại, chúng cho thấy nhu cầu tiếp tục đối thoại dựa trên:

• Chú giải Kinh Thánh nghiêm túc

• Trung thực lịch sử

• Phân tích giáo hội học hệ thống

Đức Thánh Cha Leo XIV đã xác định hiệp nhất là một ưu tiên mục vụ của triều đại ngài. Tuy nhiên, hiệp nhất đích thực chỉ có thể được xây dựng trên nền tảng chân lý được nhận biết cách rõ ràng và chung quyết.

Kết luận tổng quát

Vấn đề quyền tối thượng của Giám mục Rôma không phải là một chi tiết phụ thuộc, nhưng là điểm tựa cấu trúc của toàn bộ giáo hội học Công Giáo. Nếu primatus Petri có nền tảng Kinh Thánh, được xác nhận trong truyền thống thiên niên kỷ thứ nhất, và cung cấp một nguyên lý nhận thức luận vững chắc cho sự xác quyết tín lý, thì mô hình ấy tỏ ra có tính nội tại và hệ thống hơn so với mô hình phi tập quyền của Chính Thống giáo.

Tuy nhiên, mọi phân tích thần học chỉ đạt tới ý nghĩa trọn vẹn khi được đặt trong khát vọng hiệp thông. Bởi lẽ, mục tiêu sau cùng không phải là chiến thắng luận chiến, nhưng là sự hiệp nhất của Thân Thể Chúa Kitô “đồng tâm nhất trí” (Cv 1,14).

Tham khảo:

https://thecatholicherald.com/article/why-eastern-orthodoxy-remains-unconvincing