John Archibald Wheeler: Khi Thế Giới Đáp Lời

Gabriella Greison

Tôi tiếp tục hành trình khám phá các nhà khoa học nam nữ trong lịch sử. Tôi nghiên cứu họ trong các kho lưu trữ khi viết sách, và trong không gian quý giá này trên mạng, tôi dừng lại nơi cuộc đời họ để tìm kiếm chiều kích tâm linh. Bởi chính tôi cũng vẫn đang đi tìm tâm linh của mình, và với tư cách là một nhà vật lý, tôi không thể giả vờ rằng câu hỏi ấy không tồn tại. Hôm nay, tôi muốn nói với các bạn về John Archibald Wheeler.

John Archibald Wheeler đã có những đóng góp nền tảng cho vật lý hấp dẫn và lý thuyết hố đen. Chính ông là người đặt ra thuật ngữ “black hole” – “hố đen” – và đưa ra ý tưởng táo bạo rằng thông tin chính là nền tảng của thực tại vật lý, được cô đọng trong công thức nổi tiếng: “it from bit”.

Wheeler là một trong những nhà vật lý không bằng lòng với việc chỉ tính toán. Ông muốn hiểu điều chúng ta đang làm thực sự có ý nghĩa gì. Ông nghiên cứu thuyết tương đối rộng, đào tạo nhiều thế hệ nhà vật lý, nhưng rồi ông còn tiến xa hơn thế.

Nếu cơ học lượng tử nói rằng người quan sát có vai trò quan trọng, nếu chính thí nghiệm có thể ảnh hưởng đến kết quả, vậy thì liệu thực tại có thực sự tồn tại trước khi có ai đó đặt câu hỏi với nó hay không? Qua “thí nghiệm lựa chọn trì hoãn” nổi tiếng, Wheeler gợi ý rằng cách chúng ta đo lường có thể quyết định ngược lại hành vi trước đó của hạt vật chất. Đó không phải phép thuật, nhưng là cấu trúc toán học được đẩy đến tận cùng hệ quả của nó.

Rồi ông đi đến trực giác táo bạo nhất: có lẽ vật chất không phải là viên gạch nền tảng của vũ trụ.

Có thể điều chúng ta gọi là “thực tại” lại phát sinh từ thông tin, từ những hành vi trả lời sơ đẳng kiểu “có” hoặc “không”, từ những bit dữ liệu. “It from bit” – sự vật phát sinh từ thông tin. Đây không phải một ẩn dụ nhẹ nhàng, nhưng là một đề xuất mang tính bản thể học.

Chiều kích tâm linh nơi Wheeler nằm trong câu hỏi dai dẳng này: hiện hữu thực sự có nghĩa là gì? Nếu vũ trụ mang tính “tham dự”, nếu người quan sát không chỉ là khán giả mà là một phần của tiến trình, thì tri thức không đứng bên ngoài thế giới. Nó là một hành vi tham dự vào thế giới ấy.

Trong cái nhìn này có một trách nhiệm tiềm ẩn: chúng ta không đứng ngoài vũ trụ để quan sát nó, nhưng đang ở bên trong và cùng góp phần kiến tạo nó qua những câu hỏi mình đặt ra. Mỗi phép đo là một chọn lựa. Mỗi câu hỏi là một đường cắt vào thực tại.

Vì thế, bài học phổ quát ở đây vừa choáng ngợp vừa rất cụ thể: cách chúng ta nhìn mọi sự thật sự quan trọng. Những câu hỏi chúng ta đặt ra sẽ định hình những câu trả lời chúng ta nhận được.

Có thể chúng ta không kiểm soát được vũ trụ, nhưng chúng ta tham dự vào câu chuyện của nó.

Và giờ đây là câu hỏi đơn sơ nhưng trực tiếp: bạn đang đặt những câu hỏi nào cho thế giới? Và bằng cách quan sát của mình, bạn đang tạo ra những câu trả lời nào?

https://www.avvenire.it/rubriche/interferenze/john-archibald-wheeler-quando-il-mondo-risponde_108648