Richard Feynman: Yêu thương giữa một thế giới đang bốc cháy

Thước đo của một đời người không chỉ nằm ở những gì họ xây dựng được, mà còn ở những điều họ yêu thương trong khi xây dựng chúng.

Tôi tiếp tục hành trình khám phá những nhà khoa học vĩ đại trong lịch sử. Khi viết sách, tôi dành nhiều thời gian nghiên cứu họ trong các kho lưu trữ. Và trong không gian nhỏ bé nhưng quý giá này trên mạng, tôi muốn tìm hiểu nơi họ một chiều kích sâu xa hơn: đời sống tinh thần của họ.

Có lẽ bởi chính tôi vẫn đang đi tìm đời sống tinh thần của mình. Là một nhà vật lý, tôi không thể giả vờ rằng câu hỏi ấy không tồn tại.

Hôm nay, tôi muốn nói về Richard Feynman.

Richard Feynman là người cùng với Julian Schwinger và Shin'ichirō Tomonaga xây dựng nền tảng của điện động lực học lượng tử. Ông đã giới thiệu các sơ đồ mang tên mình, giúp mô tả và tính toán một cách thanh nhã những tương tác giữa ánh sáng và vật chất.

Chỉ bằng những nét phấn trên bảng đen, người ta có thể mô tả các va chạm vô hình, những lần trao đổi photon và các điệu nhảy của các hạt hạ nguyên tử.

Feynman đã biến những phương trình gần như bất khả tiếp cận trở nên dễ hiểu hơn đối với các nhà vật lý.

Nhưng trong thời gian làm việc cho Dự án Manhattan tại Los Alamos, cuộc đời ông còn có một mối bận tâm khác.

Vợ ông, Arline, đang mắc bệnh lao phổi.

Hai người kết hôn dù biết căn bệnh ấy rất có thể sẽ cướp đi mạng sống của cô.

Feynman thường xuyên di chuyển để thăm vợ tại các viện điều dưỡng ở bang New Mexico rồi sau đó tại bang New York. Ông rời phòng thí nghiệm, những cuộc họp tuyệt mật và các cuộc thảo luận về bom nguyên tử để đến bên cô.

Ông viết cho vợ những lá thư chan chứa sự hóm hỉnh, dịu dàng và những câu chuyện đời thường.

Giữa lúc người ta đang chế tạo thứ vũ khí hủy diệt khủng khiếp nhất từng được con người tạo ra, vẫn có một người đàn ông đang nói về tình yêu với người phụ nữ mà mình biết rằng sắp phải chia xa.

Khi Arline qua đời vào năm 1945, Feynman hoàn toàn suy sụp.

Ông vẫn tiếp tục viết thư cho cô ngay cả sau khi cô đã mất, như thể cuộc đối thoại giữa hai người không thể bị ngắt quãng.

Đó là một phần trong đời sống tinh thần của Feynman mà người ta thường quên mất.

Ông không chỉ là một nhà vật lý thiên tài, một giáo sư xuất sắc hay một nhà phổ biến khoa học độc đáo.

Ông còn là một con người đang sống trong nghịch lý sâu sắc: góp phần tạo nên một sức mạnh có khả năng tàn phá thế giới, trong khi hoàn toàn bất lực trước căn bệnh của người mình yêu.

Sau chiến tranh, Feynman nhiều lần nhắc đến cảm giác mất mát ấy: sự phấn khích ngắn ngủi của chiến thắng nhanh chóng nhường chỗ cho một khoảng trống đạo đức khó diễn tả.

Ông nhận ra rằng khoa học không tự động trở nên trung lập chỉ vì nó đúng về mặt sự thật.

Chiều kích tinh thần nơi Feynman nằm ở sự trung thực khi đối diện với những hệ quả do chính công việc của mình tạo ra.

Nó cũng thể hiện trong nguyên tắc mà ông thường nhắc nhở các sinh viên:

“Bổn phận đầu tiên là đừng tự lừa dối chính mình, bởi bạn là người dễ bị lừa dối nhất.”

Đó là một sự nghiêm túc về mặt đạo đức được sinh ra từ đau khổ, chứ không phải từ những lý thuyết trừu tượng.

Bài học phổ quát mà cuộc đời Feynman để lại có lẽ là thế này:

Con người có thể sống giữa những mâu thuẫn rất lớn, nhưng không được phép ngừng chất vấn chúng.

Năng lực không miễn trừ trách nhiệm lương tâm.

Tài năng không bảo vệ chúng ta khỏi sự phán xét của chính lương tâm mình.

Và có lẽ, thước đo của một đời người không chỉ nằm ở những gì chúng ta xây dựng được, mà còn ở những điều chúng ta yêu thương trong khi xây dựng chúng.

Vì thế, câu hỏi đơn giản nhưng rất trực diện dành cho mỗi người là:

Trong những lựa chọn nghề nghiệp của bạn, có chỗ nào dành cho điều mà bạn thực sự yêu quý hay không?

Và bạn có sẵn sàng đối diện với hậu quả từ những hành động của mình mà không tự kể cho bản thân một câu chuyện dễ chịu để biện minh hay không?