Thánh Helena: giữa lịch sử và huyền thoại của một Hoàng thái hậu thánh thiện

Qua công trình nghiên cứu của Tessa Canella, chân dung Thánh Helena – thân mẫu của Constantine Đại đế – được soi chiếu trong mối giao thoa giữa lịch sử, ký ức và biểu tượng. Hành trình của bà tại Thánh Địa đã góp phần định hình một địa lý thánh cụ thể, khắc ghi lịch sử Kitô giáo vào chính không gian của đế quốc.

Một nhân vật vượt khỏi khuôn khổ của lịch sử thuần túy

Có những nhân vật mà lịch sử không thể gói trọn trong các dữ kiện tư liệu. Câu chuyện về họ vượt khỏi ranh giới văn bản, được truyền lại qua nhiều thế hệ và dần trở thành những mẫu gương tiêu biểu, ngay cả khi ký ức về họ chưa hoàn toàn định hình.

Thánh Helena thuộc về trường hợp đó. Theo một số nguồn, bà chỉ là người vợ không chính thức; theo những nguồn khác, bà là Hoàng thái hậu được tôn kính như một vị thánh. Đồng thời, bà còn gắn liền với việc tìm ra Thánh Giá Chúa và được xem như người góp phần hình thành Thánh Địa Kitô giáo.

Nơi bà, lòng đạo đức, quyền lực và biểu tượng đan xen đến mức khó có thể phân định rạch ròi giữa kinh nghiệm lịch sử và ý nghĩa biểu tượng.

“Khảo cổ học của huyền thoại”: cách tiếp cận về ký ức

Trong tác phẩm Helena’s Journey: Women, Power, and Devotion in the Age of Constantine, Canella không chỉ phân tích các dữ kiện, nhưng còn đặt chúng trong viễn cảnh rộng hơn của “ký ức văn hoá” – khái niệm do Jan Assmann và Aleida Assmann đề xuất.

Theo cách nhìn này, lịch sử không chỉ được hình thành từ các biến cố, mà còn từ những câu chuyện giúp con người hiểu và diễn giải các biến cố ấy.

Vì thế, việc tách biệt đơn thuần giữa “lịch sử” và “huyền thoại” là chưa đủ. Chân dung Helena không nằm trọn trong những định nghĩa rõ ràng, nhưng luôn mở ra trong không gian của ký ức và biểu tượng.

Chính vì vậy, Canella gọi phương pháp của mình là một “khảo cổ học của huyền thoại”: không nhằm phủ nhận truyền thống, nhưng để hiểu cách hình tượng được hình thành và lưu truyền.

Một phụ nữ ở trung tâm chuyển biến của đế quốc

Thời đại của Constantine đánh dấu một bước ngoặt sâu sắc, khi đế quốc Rôma tìm kiếm nền tảng tôn giáo và chính trị mới. Trong bối cảnh ấy, vai trò của phụ nữ trong hoàng cung được củng cố.

Helena không phải là nhân vật bên lề, nhưng là một phần trong cấu trúc quyền lực đang hình thành. Các nguồn sử liệu cho thấy nhiều góc nhìn khác nhau về bà: một người mẹ gương mẫu, một phụ nữ đạo đức, đôi khi cũng gắn với những nghi vấn về chính trị hay thần học.

Nói cách khác, Helena là một “nhân vật của ký ức”, nơi hội tụ nhiều mô hình văn hoá: từ người phụ nữ Rôma truyền thống đến hình ảnh nữ vương trong Kinh Thánh.

Hành trình Thánh Địa: bước ngoặt của ký ức Kitô giáo

Chuyến hành hương của Helena về phương Đông không chỉ là một hành động đạo đức cá nhân. Theo Canella, đó là một biến cố mang tính bước ngoặt.

Việc xác định các địa điểm như Hang Giáng Sinh, Mộ Thánh và Núi Ôliu đã biến ký ức Tin Mừng thành một thực tại cụ thể, có thể nhận diện và hành hương. Lịch sử cứu độ từ đó được gắn liền với không gian hữu hình.

Trước thế kỷ IV, các địa danh này chưa mang hình thức rõ ràng như ngày nay. Chính trong giai đoạn ấy, ký ức Tin Mừng dần được “định vị”, gắn với các đền thánh, công trình và hành trình hành hương.

Nếu Constantine mở ra bước ngoặt về thể chế và tín lý, thì Helena góp phần làm cho đức tin trở nên cụ thể trong đời sống.

Thánh Giá: biểu tượng nối kết đức tin và quyền lực

Việc tìm ra Thánh Giá – inventio crucis – không chỉ là một câu chuyện đạo đức, nhưng còn là một biểu tượng có sức mạnh đặc biệt. Biểu tượng ấy làm nổi bật mối liên hệ giữa Thiên Chúa và đế quốc.

Việc gắn biến cố này với thân mẫu của hoàng đế càng củng cố tính chính đáng tôn giáo của quyền lực.

Qua đó, nổi lên một chiều kích quan trọng: mối tương quan giữa giới tính và quyền bính. Quyền lực của người phụ nữ được diễn tả và nâng đỡ qua các ngôn ngữ thần học và biểu tượng. Sự thánh thiện trở thành con đường để khẳng định sự hiện diện của phụ nữ trong không gian quyền lực.

Một hình tượng tiếp tục sống trong lịch sử

Từ các nguồn sử liệu đa dạng, hiện lên hình ảnh một người phụ nữ ý thức rõ vai trò của mình trong lịch sử. Dù gắn bó với những khuôn mẫu quen thuộc, Helena vẫn mang trong mình một nét riêng biệt.

Hình tượng của bà tiếp tục được diễn giải qua các thời đại, mỗi lần lại mang thêm những ý nghĩa mới.

Công trình của Canella không nhằm giải đáp mọi câu hỏi, nhưng mở ra một cách đọc thuyết phục về một giai đoạn quan trọng của lịch sử Kitô giáo.

Trong bối cảnh hôm nay, khi tôn giáo, ký ức và căn tính tiếp tục đan xen trong đời sống xã hội, câu chuyện về Thánh Helena cho thấy mối tương quan ấy đã có từ rất sớm – và luôn phong phú, phức tạp hơn chúng ta nghĩ.

https://www.avvenire.it/agora/cultura/elena-storia-e-leggenda-dellimperatrice-santa_106627