Vì sao tất cả chúng ta đều kiệt sức? Sách Sáng Thế cho ta một manh mối

Delphine Chui

Dù bạn là một bậc cha mẹ vừa đi làm vừa chăm con, một người trẻ đang cố gắng xoay xở với cuộc sống, hay một người đi làm toàn thời gian nhưng vẫn phải duy trì thêm một công việc tay trái, thì cảm giác mệt mỏi dường như đã trở thành ngôn ngữ chung của chúng ta. Ngày càng nhiều, câu trả lời phản xạ cho câu hỏi “Bạn khỏe không?” chỉ còn gói gọn trong một từ: kiệt sức.

Trong một thời đại của tiện nghi, thoải mái và công nghệ, rõ ràng cuộc khủng hoảng kiệt sức không chỉ là vấn đề sinh lý, mà còn là một vấn đề văn hóa. Kể từ khi Thomas Edison phát minh ra bóng đèn điện thực dụng vào năm 1879 — giải phóng hoạt động của con người khỏi chu kỳ mặt trời — chúng ta dần tách nhịp sống hằng ngày khỏi nhịp điệu của thiên nhiên. Nhưng cái giá phải trả là gì?

Ánh sáng nhân tạo, hệ thống sưởi ấm, điều hòa khí hậu và công việc theo ca đã tạo nên một môi trường trong đó những tín hiệu tự nhiên giúp chúng ta thức và ngủ có thể bị phớt lờ, thậm chí bị triệt tiêu hoàn toàn. Thực tế, ngày nay đa số mọi người dành khoảng 90% thời gian ở trong nhà, dưới ánh sáng nhân tạo, và hiếm khi đón nhận ánh sáng ban ngày — yếu tố neo giữ chiếc “đồng hồ sinh học” bên trong chúng ta.

Thế nhưng, ngay từ những trang đầu tiên của Kinh Thánh, chúng ta đã thấy Thiên Chúa thiết lập đêm và ngày như một nhịp điệu có chủ ý của công trình sáng tạo. Điều này nhắc nhở rằng đời sống con người được mời gọi sống trong những giới hạn, rằng nghỉ ngơi đã được dệt vào cấu trúc của thế giới, và rằng việc xóa nhòa ranh giới giữa ánh sáng và bóng tối không chỉ là điều bất tiện, mà còn là một sự từ chối âm thầm thân phận thụ tạo của mình (x. St 1,3–5).

Thiên Chúa đã thiết kế nhịp sinh học của chúng ta — chiếc đồng hồ nội tại 24 giờ điều hòa hành vi và sinh lý theo chu kỳ ngày đêm. Thế nhưng, sự gián đoạn giấc ngủ do tiếp xúc với ánh sáng xanh sau khi mặt trời lặn — từ đèn đường, đèn LED, tivi, máy tính xách tay cho đến màn hình điện thoại — ngày nay không còn là điều hiếm gặp, mà đã trở thành chuẩn mực.

Nói một cách đơn giản, ánh sáng ban ngày giúp cơ thể tỉnh táo và năng động, còn bóng tối kích thích sản xuất melatonin và chuẩn bị cho giấc ngủ phục hồi. Khi chúng ta làm nhiễu những tín hiệu này bằng cách ở trong phòng sáng rực vào buổi tối hoặc dán mắt vào các màn hình phát ra ánh sáng xanh trước khi ngủ, chiếc đồng hồ sinh học của chúng ta bắt đầu “lệch nhịp”. Kết quả là tình trạng rối loạn nhịp sinh học, khiến nhiều người vừa mệt mỏi, vừa căng thẳng không yên.

Trong khi tổ tiên chúng ta sống theo mặt trời — dùng sắc hổ phách của hoàng hôn không chỉ để báo hiệu kết thúc một ngày lao động, mà còn để khởi đầu quá trình sinh lý hướng về nghỉ ngơi — thì chúng ta ngày nay lại sống trong trạng thái luôn sẵn sàng cho năng suất liên tục. Trước thời ánh sáng nhân tạo, đời sống con người được điều tiết bởi chu kỳ tự nhiên của sáng và tối: lao động và thu hoạch diễn ra ban ngày, còn buổi tối gắn liền với ánh lửa. Đó là lý do vì sao ánh nến và ánh sáng vàng ấm không chỉ dễ chịu về mặt thẩm mỹ, mà còn có tính phục hồi sinh học: chúng phát ra ít ánh sáng xanh hơn, cho phép não bộ nhận biết là ban đêm và khởi động các tiến trình nội tiết dẫn đến giấc ngủ sâu.

Công nghệ vốn được tạo ra để làm cho cuộc sống dễ dàng hơn — và trên nhiều phương diện, điều đó là thật. Chúng ta có thể làm ngân hàng, mua sắm, giao tiếp, giải trí và học tập chỉ bằng một chiếc điện thoại. Nhưng ranh giới vật lý giữa công việc và gia đình, giữa lo toan và nghỉ ngơi, gần như đã biến mất. Mọi thứ ta cần đều nằm trong túi, nhưng sự tiện lợi ấy đi kèm một cái giá âm thầm: chúng ta luôn ở trạng thái bật. Chúng ta đang sống một cuộc đời 24/7.

Hệ quả là chúng ta đánh mất sự phân định tự nhiên giữa các hoạt động vốn từng định hình đời sống con người. Không còn thời gian di chuyển để tách biệt công việc và nghỉ ngơi. Ngày Chúa nhật — ngày nghỉ sabát — bị bào mòn bởi mua bán, giải trí và những danh sách việc cần làm kéo dài. Thay vì chờ đợi cả tuần cho một tập phim mới, chúng ta “cày” trọn một mùa phim trong một lần xem, liên tục huấn luyện não bộ tìm kiếm cú hích dopamine kế tiếp thay vì biết dừng lại và thưởng thức khoảng lặng. Niềm vui của sự mong đợi bị thay thế bằng sự kiệt sức của tiêu thụ không ngừng.

Đại dịch kiệt sức không chỉ là vấn đề thiếu ngủ. Đó là một sự mệt mỏi sâu xa hơn, phát sinh từ kích thích liên tục mà không có sự tái tạo.

Với nhiều người, một công việc không còn đủ. Sự gia tăng của các công việc tay trái và lao động hợp đồng càng làm mờ nhạt ranh giới giữa lao động và đời sống. Giờ giấc kéo dài và thất thường — bao gồm cả buổi tối, cuối tuần và ngày lễ — gây ra sự rối loạn nhịp sinh học mạn tính, đặc biệt đối với những ai có lịch sinh hoạt thay đổi liên tục.

Sự kiệt sức vì thế trở thành một vòng xoáy tự củng cố: giờ ngủ thất thường, bữa ăn không đều, việc sử dụng màn hình trước khi ngủ càng làm xáo trộn đồng hồ sinh học, tạo nên một chu kỳ mệt mỏi và nghỉ ngơi chắp vá, lệch nhịp.

Trong các thế hệ trước, nhịp sống hằng tuần cung cấp những điểm dừng tự nhiên. Chúa nhật được dành cho thờ phượng và nghỉ ngơi, buổi tối cho gia đình. Ngày nay, những kỳ vọng văn hóa, đòi hỏi kỹ thuật số và giải trí kết hợp lại tạo nên một nhịp sống không ngừng nghỉ, khiến hệ thần kinh của chúng ta không bao giờ thực sự được tái cân bằng.

Vậy làm thế nào để đối diện với đại dịch kiệt sức này? Chúng ta phải học lại cách tái hòa nhịp với các chu kỳ tự nhiên và với sự nghỉ ngơi có chủ ý. Điều đó bắt đầu bằng việc trả lại bóng tối cho ban đêm: giảm tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo mạnh và màn hình vào buổi tối, sử dụng ánh sáng ấm, và — nếu cần — các công cụ như kính lọc ánh sáng xanh để hỗ trợ cơ thể bước vào trạng thái thư giãn tự nhiên.

Điều này cũng đòi hỏi chúng ta tìm kiếm ánh sáng vào buổi sáng: bước ra ngoài sớm sau khi thức dậy, bởi ánh sáng ban mai là một trong những yếu tố neo giữ mạnh mẽ nhất cho nhịp sinh học. Nó bao hàm việc tái lập các nhịp điệu đều đặn, gồm giờ ngủ và giờ thức ổn định, để cơ thể có thể đón chờ sự nghỉ ngơi thay vì kháng cự lại nó.

Chúng ta cũng phải bảo vệ những không gian nghỉ ngơi, định hình lại ngôi nhà và thói quen để tôn trọng giấc ngủ phục hồi và tinh thần sabát, đồng thời kháng cự áp lực văn hóa buộc ta phải luôn luôn năng suất. Sau cùng, chúng ta cần học lại nghệ thuật dừng lại, nhận ra rằng nghỉ ngơi không phải là lười biếng, mà là sự trung tín với cách chúng ta được Thiên Chúa tạo dựng.

Xét cho cùng, sự kiệt sức không hẳn là một thất bại, mà là một tín hiệu cho thấy chúng ta đã lệch khỏi những nhịp điệu Thiên Chúa đã đặt để. Ánh sáng và bóng tối, lao động và nghỉ ngơi, hiệp thông và thinh lặng — chính những khuôn mẫu ấy mới dẫn con người đến sự viên mãn đích thực.