Mors certa, hora incerta: Sống dưới ánh sáng của cõi vĩnh hằng

Dante và Virgiliô bên bờ Luyện ngục – tranh của François Lafon (1886)

Cái chết là điều chắc chắn, nhưng giờ chết thì không ai biết.

Gần đây, nhiều người bạn đã xin tôi cầu nguyện cho họ, vì mẹ của họ, những người thân thiết, hay thậm chí những người quen biết từ xa đang lâm trọng bệnh hoặc bước vào những giờ phút cuối đời. Gần như đồng thời, với những ai còn lưu giữ ký ức về các thời khắc huy hoàng của thể thao Hoa Kỳ, tin tức cho biết huấn luyện viên huyền thoại của đội bóng bầu dục Đại học Notre Dame – Lou Holtz, người từng dẫn dắt đội bóng bất bại và vô địch quốc gia năm 1988 – đã được đưa vào diện chăm sóc giảm nhẹ cuối đời.

Những biến cố ấy nhắc chúng ta đối diện với một thực tại mà xã hội hôm nay thường né tránh. Người ta hay nói rằng thời đại chúng ta đang đánh mất “nhân học Kitô giáo”, tức là cái nhìn toàn diện về ý nghĩa của thân phận con người. Nhưng nguyên nhân sâu xa hơn nằm ở chỗ chúng ta đã đánh mất phần quyết định của câu chuyện: niềm xác tín rằng còn có một đời sống sau cuộc đời này. Khi sự sống đời sau bị làm mờ nhạt, thì chính đời sống hiện tại cũng bị rút cạn ý nghĩa, như thể mọi lựa chọn và hành động của chúng ta không còn hệ quả vĩnh cửu.

Trong bối cảnh ấy, những lời xin cầu nguyện tôi nhận được trùng hợp với một khám phá tình cờ: bản dịch sinh động của Seamus Heaney về Quyển VI của trường ca Aeneid của Virgiliô, được tìm thấy trên một kệ sách chật chội. Tôi cầm lấy và đọc lại đoạn Aeneas đi xuống cõi âm – nơi ông học biết về số phận các linh hồn và về tương lai của Rôma.

Tôi yêu mến Virgiliô từ lần đầu đọc ông khi mới mười lăm tuổi. Vài năm sau, khi khám phá Dante, tôi dễ dàng nhận ra sự tương hợp sâu xa giữa hai thiên tài này. Dante có lẽ là nhà thơ duy nhất đã trình bày thế giới bên kia một cách trọn vẹn và phong phú hơn Virgiliô. Điều đó không phải vì Virgiliô kém sâu sắc, mà vì nhân học Kitô giáo kể một câu chuyện đầy đủ hơn về vận mệnh con người, vượt lên trên những suy tư cao đẹp nhất của thế giới ngoại giáo, như nơi Plato hay Cicero.

Thánh Augustinô từng yêu mến Aeneid và cũng từng tự trách mình vì gắn bó với một tác phẩm ngoại giáo. Có lẽ ngài đã quá nghiêm khắc với chính mình. Ngay từ thời Giáo Hội sơ khai, người ta đã nói đến anima naturaliter christiana – “linh hồn tự bản chất là Kitô giáo” – để diễn tả trực giác luân lý và khát vọng chân thiện nơi con người. Điều này phần nào giải thích vì sao Dante có thể chọn Virgiliô làm người dẫn đường qua Hỏa ngục và Luyện ngục, dù vẫn tôn trọng giới hạn của ông khi để Virgiliô dừng lại trước cửa Thiên Đàng.

Trong Thần khúc, trước khi bước vào cõi âm, Dante đã do dự và muốn thoái thác. Ông cho rằng chỉ những nhân vật đặc biệt mới có thể đi vào thế giới ấy: thánh Phaolô, Đấng đã được đưa lên tận tầng trời thứ ba, hay Aeneas, người theo Virgiliô đã đặt nền móng cho Rôma – thành đô của Đế quốc và sau này là Tòa của Hội Thánh. Còn ông thì thốt lên:

“Nhưng còn tôi? Ai cho phép tôi đi?
Tôi không phải Aeneas, cũng chẳng phải Phaolô.”

Virgiliô trả lời rằng đây là ý định của Trời cao, và chính Beatrice cùng các thánh đã chuyển cầu cho hành trình ấy. Qua đó, Dante ám chỉ một chân lý căn bản: hành trình này không chỉ dành cho những người phi thường, mà cho tất cả chúng ta. Vấn đề không phải là xứng đáng hay không, mà là chúng ta đã sống thế nào trong khoảng thời gian ngắn ngủi được ban cho.

Tertullianô từng mở rộng ý niệm anima naturaliter christiana để khẳng định rằng mọi linh hồn đều được tạo dựng cho Thiên Chúa và hướng về Ngài, dù con người có ý thức điều đó hay không. Dẫu đời sau vẫn là một mầu nhiệm – như thánh Gioan nói: “Hiện giờ chúng ta là con cái Thiên Chúa, nhưng chúng ta sẽ ra sao thì chưa được tỏ lộ” (1 Ga 3,2) – nhưng Kinh Thánh và giáo huấn của Đức Giêsu không cho phép chúng ta giản lược nó thành những hình ảnh mơ hồ hay dễ dãi.

Chính Đức Giêsu đã nói về chiên và dê, về lửa đời đời và phán xét. Đức ông Charles Pope đã nhắc lại điều ấy trong tác phẩm The Hell There Is, không phải để gieo sợ hãi, mà để trung thành với chân lý Tin Mừng. Phản ứng khó chịu của nhiều người trước giáo huấn này cho thấy một vấn đề nghiêm trọng của thời đại: chúng ta đã quen với một hình ảnh Đức Giêsu bị làm cho hiền hòa đến mức vô hại.

Ngay cả George Orwell, một người không tin, cũng từng chế giễu Thiên Đàng Kitô giáo. Nhưng có lẽ chính cái nhìn hoài nghi ấy mới đánh giá thấp vẻ đẹp và chiều sâu của những thực tại mà con người được mời gọi hướng tới.

Kinh Thánh, Thánh Truyền, văn hóa Công giáo và cả di sản của thế giới ngoại giáo tiền Kitô vẫn không ngừng nhắc chúng ta rằng cuộc đời này mang một ý nghĩa lịch sử và một định mệnh vĩnh cửu. Khi chứng kiến những người chung quanh bước đến ngưỡng cửa cuối cùng – và khi chính chúng ta ý thức rằng ngày ấy cũng sẽ đến – lời nhắc xưa của Giáo Hội lại vang lên:

Mors certa, hora incerta.
Cái chết là điều chắc chắn, nhưng giờ chết thì không ai biết.

Chính vì thế, không có thời điểm nào thích hợp hơn hiện tại để hoán cải và sống dưới ánh sáng của cõi đời đời.

Chú thích

Dante và Virgiliô bên bờ Luyện ngục là hình ảnh biểu trưng cho hành trình thanh luyện của con người. Virgiliô đại diện cho lý trí và luân lý tự nhiên có thể dẫn con người đến ngưỡng cửa cứu độ, nhưng chỉ ân sủng và tình yêu Thiên Chúa – được biểu trưng nơi Beatrice – mới đưa con người vào sự sống viên mãn. Hình ảnh này thường được dùng trong Kitô giáo để diễn tả tiến trình giáo dục lương tâm và bảo vệ phẩm giá con người.

Giới thiệu Thần khúc (Divina Commedia)

Thần khúc (Divina Commedia) là kiệt tác văn học – thần học của Dante Alighieri (1265–1321), thuật lại cuộc hành trình thiêng liêng qua ba chặng: Hỏa ngục, Luyện ngục và Thiên Đàng. Tác phẩm diễn tả con đường hoán cải, thanh luyện và hiệp thông với Thiên Chúa, đồng thời phản ánh cách sâu sắc giáo huấn Kitô giáo về ơn cứu độ và vận mệnh vĩnh cửu của con người.

Robert Royal

https://infovaticana.com/2026/02/03/mors-certa-hora-incerta-vivir-a-la-luz-de-la-eternidad/