Tại Thổ Nhĩ Kỳ và Lebanon, Đức Giáo hoàng Leo sẽ chứng kiến di sản và cội rễ của đức tin Công giáo

Bình luận: Thổ Nhĩ Kỳ hiện hầu như không còn Kitô giáo, trong khi Lebanon vẫn duy trì một cộng đồng Kitô hữu sống động.

Chuyến công du nước ngoài đầu tiên của Đức Giáo hoàng Leo XIV sẽ đưa ngài đến hai vùng đất cổ xưa và lịch sử, đều là những miền đất được nhắc đến trong Kinh Thánh và gắn liền với Giáo hội sơ khai. Tuy nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ và Lebanon được nối kết với nhau bởi một quá khứ khó khăn và hiện tại là những khác biệt rõ rệt.

Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman từng cai trị vùng đất nay là Lebanon hơn 400 năm, và sự cai trị của Ottoman trên núi Lebanon kết thúc năm 1918, giữa một nạn đói trong chiến tranh khiến hàng trăm nghìn người, phần lớn là tín hữu Maronite, thiệt mạng.

Ngày nay, Thổ Nhĩ Kỳ là một “cường quốc trung bình” năng động, mở rộng ảnh hưởng, bao gồm ở châu Phi và Trung Á. Đây là thành viên quan trọng của NATO và đóng vai trò hòa giải trong nhiều xung đột, đồng thời can thiệp vào một số nơi khác. Lãnh đạo nước này, Tổng thống Recep Tayyip Erdoğan, vừa được coi là nhà tầm nhìn và quyền lực, vừa là một nhà độc tài không khoan nhượng, đàn áp những tiếng nói chính trị đối lập.

Khi Đức Giáo hoàng Phaolô VI trở thành vị giáo hoàng đầu tiên đến Thổ Nhĩ Kỳ năm 1967, ngài mang theo một số lá cờ chiến thắng Ottoman bị chiếm tại chiến thắng Lepanto, trả lại cho người Thổ như một cử chỉ hòa giải. Nhưng dưới thời Erdoğan, Thổ Nhĩ Kỳ là một quyền lực Hồi giáo có tính chính trị sử, không chỉ tự hào về quá khứ đế quốc mà còn tích cực truyền bá Hồi giáo trên toàn thế giới.

Trong khi hạn chế hoạt động truyền giáo Kitô giáo và biến nhiều nhà thờ Byzantine lịch sử trở lại thành thánh đường Hồi giáo, cơ quan tôn giáo chính thức của Thổ Nhĩ Kỳ, Diyanet, tận dụng các quyền tự do ở phương Tây, tài trợ và quản lý hàng trăm thánh đường Hồi giáo tại các nước phương Tây, bao gồm một công trình theo kiểu Ottoman khổng lồ ở ngoại ô Maryland, gần Washington, D.C. Và mặc dù ít nghi ngờ rằng chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tiếp đón Đức Giáo hoàng chu đáo, nhưng cảm xúc chống Kitô (cũng như chống Do Thái và chống phương Tây) phổ biến trong nước, thường được những người cầm quyền ủng hộ.

Dân số Kitô giáo ở Thổ Nhĩ Kỳ rất nhỏ, chỉ vài trăm nghìn người, chưa đến 0,5% trong tổng số 87 triệu dân. Anatolia, phần đất liền châu Á của Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại, từng có dân số Kitô khoảng 20% năm 1915, nhưng nay đã biến mất.

Hàng trăm nghìn Kitô hữu đã bị Ottoman thảm sát ở Anatolia trong Thế chiến thứ nhất — điều mà thế giới lên án, nhưng chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ vẫn phủ nhận, liên quan đến các vụ diệt chủng người Armenia, Syriac và Pontic (Hy Lạp). Đức Giáo hoàng sẽ gặp gỡ lãnh đạo các cộng đồng Kitô giáo nhỏ bé người Hy Lạp, Armenia và Syriac tại Istanbul, bao gồm thăm Nhà thờ Chính thống Syria Mor Efrem (Thánh Ephrem người Syria), nhà thờ mới duy nhất (khai trương 2023) xây dựng tại Thổ Nhĩ Kỳ trong hơn 100 năm.

Khi Đức Giáo hoàng Leo thăm Nhà thờ Xanh (Blue Mosque) nổi tiếng tại khu Sultanahmet, ngài sẽ thấy ngay bên cạnh là Thánh đường Ayasofya — từng là nhà thờ lớn nhất Kitô giáo trong nhiều thế kỷ với tên Hagia Sophia — vốn từng là bảo tàng nhưng năm 2020 bị biến lại thành nhà thờ Hồi giáo trong một hành động dân túy Hồi giáo công khai.

Ayasofya từng, theo một nghĩa nào đó, là nhà thờ Công giáo, vì lúc Constantinople bị chiếm năm 1453, Tòa Thượng Phụ Constantinople vẫn hiệp thông với Roma (theo kết quả Công đồng Florence), cùng với hai hoàng đế Byzantine cuối cùng. Một trong những hành động đầu tiên của Mehmet Đại Đế là bổ nhiệm một Thượng Phụ Chính thống Hy Lạp mới chống lại hiệp thông với Roma.

Đức Giáo hoàng Leo sẽ không thăm Ayasofya, có lẽ để tôn trọng Chính thống giáo. Năm 1967, Đức Giáo hoàng Phaolô VI được cho là đã mắc một sai lầm ngoại giao khi cầu nguyện tại nơi từng là nhà thờ, rồi nhà thờ biến thành thánh đường Hồi giáo, sau đó thành bảo tàng. Đây là lần cầu nguyện Công giáo công khai đầu tiên tại không gian linh thiêng này sau hơn 500 năm.

Khi Đức Giáo hoàng Leo thăm thành phố Iznik (cổ Nicaea) để kỷ niệm 1.700 năm Công đồng Chung được tổ chức ở đây, ngài sẽ không họp tại nơi công đồng thực sự diễn ra — đó là nhà thờ Ayasofya ở Iznik, cũng đã bị biến thành nhà thờ Hồi giáo năm 2011. Không còn cộng đồng Kitô giáo thực sự nào ở thành phố này.

Nếu Thổ Nhĩ Kỳ là đất nước năng động, đang phát triển nhưng hầu như không còn Kitô giáo, thì Lebanon lại ngược lại. Nước này đang và đã nhiều năm rơi vào khủng hoảng kinh tế và xã hội nghiêm trọng, nhiều thanh niên, kể cả thanh niên Kitô, đang rời bỏ đất nước.

Nước này đang chết dần vì bỏ bê chính trị, kiệt quệ bởi lạm phát, thất nghiệp, tội phạm và chiến tranh. Không có thống kê chính thức, nhưng Kitô giáo vẫn chiếm khoảng một phần ba dân số Lebanon, khoảng 6 triệu người.

Trong khi dấu ấn Kitô giáo ở Thổ Nhĩ Kỳ thường chỉ còn lại trong quá khứ, khảo cổ hay cổ xưa, thì Lebanon vẫn còn tất cả các yếu tố tạo nên một cộng đồng Kitô sống động — đặc biệt là Kitô hữu Maronite. Kitô hữu vẫn chiếm nửa số ghế Quốc hội và giữ các vị trí then chốt trong chính quyền, bao gồm cả tổng thống và chỉ huy Lực lượng Vũ trang Lebanon. Ảnh hưởng Kitô giáo đối với xã hội Lebanon vẫn rõ rệt.

Trong khi Thổ Nhĩ Kỳ chỉ còn lại một cộng đồng Kitô nhỏ, cộng đồng Kitô Lebanon vẫn đáng kể và khả thi, dù bị đe dọa sâu sắc bởi hoàn cảnh. Nhiều thị trấn và làng mạc vẫn gần như toàn Kitô, đặc biệt ở vùng Núi Lebanon trải dài từ Đông Beirut đến các ngọn núi gần thị trấn Hồi giáo Tripoli phía Bắc. Đây là trái tim Kitô còn sót lại cuối cùng ở Tây Á.

Lebanon theo một cách nào đó giống Thổ Nhĩ Kỳ trước 1915, một quốc gia có dân số Kitô đáng kể nhưng đứng trước nguy cơ suy giảm và biến mất. Mặc dù không ai mong đợi các cuộc thảm sát Kitô ở Lebanon, nguy cơ là khủng hoảng kinh tế, lạm phát và bất ổn có thể dẫn đến sự biến mất của một cộng đồng Kitô cổ xưa.

Đức Giáo hoàng Leo sẽ đối thoại với Hồi giáo và tham gia các hoạt động liên tôn tại cả hai nước. Việc tiếp xúc với Kitô hữu sẽ hơi khác nhau: ở Thổ Nhĩ Kỳ, ngài thắp lên những ngọn lửa sắp tắt; ở Lebanon, ngài bảo vệ một cây Kitô sống lâu đời đang bị bão tố đe dọa.

https://www.ncregister.com/commentaries/pope-leo-visits-turkey-lebanon-ruins-roots-christian-faith