Vì sao một hộp cá mòi lại được lưu giữ tại Vatican?

Paulo Teixeira –  ngày 28/12/2025

Cuộc đời của Hồng y Josef Beran giúp chúng ta hiểu mối liên hệ giữa một hộp cá mòi, máng cỏ, và cách con người đón tiếp Chúa Giêsu.

Trong Mùa Vọng và Mùa Giáng Sinh, chúng ta chiêm ngắm hang đá với tâm tình dịu dàng, hình dung hẳn Đức Maria và thánh Giuse đã vất vả biết bao khi đặt Hài Nhi Giêsu nằm trên rơm rạ trong chuồng súc vật. Máng cỏ — nơi loài vật tìm lương thực — lại trở thành chiếc nôi của Đấng nuôi dưỡng cả thế gian.

Trong các hang đá tại gia đình và nhà thờ, Hài Nhi Giêsu luôn được diễn tả đúng theo trình thuật Tin Mừng: được quấn trong khăn tã và đặt nằm trong máng cỏ — một hoàn cảnh nghèo hèn nhưng lại được bao bọc bởi sự kính trọng và tôn thờ sâu xa. Trong Thánh lễ, chúng ta cũng dành sự tôn kính cao cả đối với sự hiện diện của Chúa Giêsu trong Bí tích Thánh Thể. Bình thánh, khăn thánh, nến thắp… tất cả, dù rất đơn sơ, đều quy hướng về sự cao cả của Đức Kitô.

Vậy thì, Đức Giêsu — Đấng sinh ra giữa loài vật và được đặt trong máng cỏ — có chấp nhận hiện diện trong Bí tích Thánh Thể nơi một hộp cá mòi không?
Câu hỏi tưởng chừng lạ lùng này lại được giải thích cách sâu sắc qua chứng tá đức tin của Hồng y Josef Beran, dẫn chúng ta suy tư về sự đơn sơ và chiều sâu của đức khiêm hạ của Thiên Chúa.

Chúa Giêsu, kho tàng đích thực của chúng ta

Để hiểu mối liên hệ giữa máng cỏ và hộp cá mòi, chúng ta cần hướng đến nơi lưu giữ các kỷ vật và chứng tích đức tin của các Đức Giáo hoàng tại Vatican. Đây là không gian đặc biệt, không mở cho công chúng, nơi gìn giữ những vật gắn liền với đời sống phụng vụ và lịch sử Giáo Hội.

Chính tại nơi trang nghiêm ấy, giữa những chén thánh và đồ dùng phụng vụ quý giá về mặt lịch sử, lại có một hộp cá mòi — đã mở và đã qua sử dụng.

Vật nhỏ bé này được lưu giữ không phải như một kho báu vật chất, nhưng như một chứng tích đức tin, bởi nó từng thuộc về Hồng y Josef Beran, người đã dùng chính hộp cá mòi ấy để cử hành Thánh lễ trong thời gian bị giam cầm. Ngài bị Đức quốc xã bắt giữ, rồi sau đó tiếp tục bị chính quyền cộng sản giam tù. Trong bóng tối ngục tù, phẩm giá và đức tin của ngài đã tỏa sáng qua một trong những hành vi phụng vụ đơn sơ mà mạnh mẽ nhất của Giáo Hội thế kỷ XX.

Hồng y Josef Beran

Josef Beran sinh năm 1888 tại Bohemia. Con đường đời của ngài, ngay cả trước khi trở thành Hồng y Tổng Giám mục Praha, đã là một chứng tá kiên vững chống lại các ý thức hệ toàn trị hoành hành tại Tiệp Khắc. Theo các sử gia, Beran là “vị tổng giám mục không chấp nhận bị bịt miệng.” Hình phạt cho lòng can đảm ấy chính là tù đày — trước hết dưới tay Gestapo của Đức quốc xã, rồi sau đó là một giai đoạn còn dài và khắc nghiệt hơn dưới chế độ cộng sản.

Tổng cộng, Hồng y Beran đã trải qua 17 năm cuộc đời trong lao tù và cô lập. Ngài sống sót khỏi trại tập trung Dachau và được quân đội Hoa Kỳ giải phóng năm 1945. Trở về Praha, ngài được tôn vinh là “anh hùng kháng chiến”, nhưng sự bình yên chẳng kéo dài. Năm 1949, ngài lại bị bắt giam, vì uy tín luân lý của ngài bị xem là mối đe dọa đối với chế độ cộng sản.

Ứng biến để trung thành

Chính trong bối cảnh tối tăm và thiếu thốn ấy, một trong những chương đánh động và mang tính biểu tượng nhất trong cuộc đời ngài đã diễn ra: cử hành Thánh lễ cách âm thầm trong ngục tù.

Không có bàn thờ, không chén thánh, không phẩm phục. Trong thinh lặng và hiểm nguy, quỳ gối nơi góc ngục tối, Hồng y Beran đã biến điều tầm thường thành thánh thiêng. Vật dùng để truyền phép rượu không phải là chén thánh bằng vàng, mà là một hộp cá mòi nhỏ bé và đơn sơ. Hộp thiếc ấy, trống rỗng và sạch sẽ, vừa nói lên sự cùng cực của cảnh tù đày, vừa làm chứng cho mầu nhiệm vô hạn của Thánh Thể đang được tái diễn.

Một vật dụng gắn liền với bữa ăn đạm bạc của tù nhân đã trở thành chứng tích cho sự hiện diện của Mình và Máu Đức Kitô. Cử chỉ ấy tóm lược một nền thần học sâu sắc:
đức tin không hệ tại ở sự giàu sang của đền thờ, nhưng ở sự tinh tuyền của tâm hồn và lòng trung tín của người cử hành.

Lưu đày tại Rôma

Sau nhiều năm bị cô lập, năm 1965, Hồng y Beran được trả tự do và đến Rôma trong cảnh lưu đày. Đức Giáo hoàng Phaolô VI đã tấn phong ngài làm Hồng y, như một cử chỉ mạnh mẽ bênh vực tự do tôn giáo. Đại sứ Tiệp Khắc cạnh Vatican sau này nhận xét: “Các ông không muốn ông ấy ở quê hương mình; thì Đức Giáo hoàng đã dành cho ông ấy một chỗ giữa các Đức Giáo hoàng.”

Ngài tham dự khóa họp cuối cùng của Công đồng Vaticanô II, với bài diễn văn nổi tiếng về tự do tôn giáo. Ngài qua đời năm 1969 và được an táng tại hầm mộ Đền thờ Thánh Phêrô. Năm 2018, hài cốt của ngài được đưa về Praha, an nghỉ tại Nhà thờ chính tòa Thánh Vitô.

Án phong chân phước của ngài, mở từ năm 1998, càng khắc ghi hình ảnh một vị mục tử trung thành, người dù chỉ với một hộp cá mòi đơn sơ, vẫn không ngừng gìn giữ và công bố Tin Mừng trong hoàn cảnh tăm tối nhất.

Đón tiếp Chúa Giêsu

Theo ý Đức Giáo hoàng Phaolô VI, hộp cá mòi dùng để cử hành Thánh lễ của Hồng y Beran được lưu giữ tại Vatican như một chứng tích đức tin, đặt cạnh những kỷ vật phụng vụ gắn liền với các biến cố trọng đại của Giáo Hội. Không phải giá trị vật chất làm nên ý nghĩa của nó, nhưng là chứng tá của một đời sống hoàn toàn thuộc về Đức Kitô.

Còn bạn thì sao?
Bạn đang chuẩn bị “máng cỏ” nào trong đời mình để đón Chúa Giêsu?
Bạn có mang trong lòng một chứng tích của sự đơn sơ và đức tin, nói lên cách bạn đón tiếp Người không?